Mehmet Özay 01.11.2026
Bir gazete düşünün ki, Endonezya devletinin bağımsızlığıyla birlikte yayına başlamış ve bugüne kadar, yani geçen 79 yıl boyunca yayın faaliyetine ara vermeksizin sürdürmüş.
Bu ifadeyle, Kuzey Sumatra’da 11 Ocak 1947 tarihinde yayına başlayan Harian Waspada gazetesini kastediyorum.
‘Günlük’ anlamına gelen ‘Harian’ adı Endonezya basın dünyasında sıklıkla kullanılan bir sıfat. Bazı gazeteler tıpkı Waspada gibi çoğunlukla ‘Waspada’ adıyla biliniyor.
Muhammad Said-Ani Idrus
Merhum Muhammed Said (1917-1995) ve eşi Ani Idrus’un (1918-1999) birlikte çıkarmaya başladıkları gazete, Endonezya basın tarihi açısından gayet önemli bir yer işgal ediyor.
Burada şunu söylemek gerekir ki, Waspada bu entellektüel çiftin ilk gazetesi ve ilk gazetecilik faaliyetleri değildi…
1920’lerin sonlarından itibaren çiftin Kuzey Sumatra’daki gazete yayıncılığında çeşitli düzeylerde yer aldıklarını biliyoruz.
Bunun yanı sıra, gazetenin yayın dilinin Malayca olması dikkate alındığında söz konusu gazetenin, tüm Malay dünyası için ve bu sosyolojik ve siyasal gerçeklik içerisinde gazetecilik ve bağımsızlık olguları ile başlatılan ve ardından ulus-devlet oluşumunun temellerinin tesisindeki rolüyle öne çıkması nedeniyle de, dikkat çekici bir yer edindiğini söylemek yanlış olmayacaktır.
Üç nesil ‘Waspada’
‘Harian Waspada’ bugün üçüncü nesli tarafından yayın hayatına devam ediyor.
Dün, gazetenin 79 yıl dönümü vesilesiyle, sanal ortamda bir panel gerçekleştirildi.
Panel’in temel konusunu “Üç Nesil Entellektüel Düşünce Ekiyor” (Tiga Generasi Menyemai Gagasan Intelektual) olarak ifade edebileceğimiz başlık oluşturuyordu.
Birinci nesil, Muhammed Said ve eşi Ani Idrus, ikinci nesil çiftin ilk çocukları Tribuana Said ve üçüncü nesil bağlamında, torunlar arasında öne çıkan bir isim olan akademisyen Dr. Erucakra Mahumeru oluşturuyor.
Said ve Idrus çiftinin ardından editoryal sorumluluk Tribuana Said ve ardından, kardeşi Jasa Said’e geçmişti. Jasa Said’in 2025 yılı sonlarına doğru vefatının ardından, 2025 yılı Kasım ayında yerini, oğlu Dr. Erucakra Mahumeru aldı.
Kızkardeş, Rayati Syafrin ise uzunca bir süre gazetedeki yönetici konumunu devam ettiriyor.
Bu yıldönümü vesilesiyle, dün gerçekleştirilen forum gazetenin dünü, bugünü ve kısmen yarınını ele almak ve kısaca tartışmak adına önemliydi.
Bu noktada, söz konusu bu forumun detaylarını burada paylaşmayacağım..
Ancak, dün gerçekleştirilen bu forumun, yukarıdaki ifadelerden de anlaşılacağı üzere sadece, bir aile gazetesi olarak adlandırılamayacağı, aksine -ilgili konuşmacılar tarafından ortaya konulduğu üzere, Endonezya ve bir ölçüde, genel anlamda modern Malay Dünyası’ndaki özellikle siyasal, sosyal, edebiyat vb. gibi alanlardaki gelişmeler bağlamında, bize gayet önemli fikirler veren bir kaynak olması nedeniyle gayet büyük bir önem arz ediyor.
Bu yaklaşım, sadece bana ait değil…
Elbette Waspada’yı ve bu bağlamda gazetenin kurucularından Muhammad Said’i çalışan ilk akademisyen de ben değilim…
Konu ve zaman sınırlılığı gibi nedenlerle, merhum Ani Idrus’la ilgili -en azından bugüne kadar-çalışma yapamamış olsam da, yine bir kadın gazeteci olarak onunla ilgili bölgede yapılmış akademik çalışmalar olduğunu hatırlatmak isterim.
Said ve Reid
2023 yılında yine sanal olarak düzenlenen ve o zaman, Muhammed Said’i merkeze alan foruma, Güneydoğu Asya tarihçisi, toprağı bol olsun Anthony Reid de (1939-2025) katılmıştı.
Cambridge Üniversitesi’nde doktora çalışmalarını ve ardından doktora sonrası çalışmalarını Kuzey Sumatra bağlamında Endonezya tarihi, sosyal ve siyasal haraketleri üzerine yapan Reid, Waspada’nın kurucusu Muhammed Said hakkında gayet olumlu görüşlere sahipti.
Bunu ilgili forumda paylaştığı gibi, kendisiyle Kuzey Sumatra özelinde yaptığım yazışmalarda sorduğum birkaç soruya verdiği cevaplar çerçevesinde hem, Muhammed Said ve hem de, Tengku Luckman Sinar isimlerini özellikle öne çıkarıyordu.
İlerlemiş yaşına rağmen, vefatına değin akademik çalışmalarına devam eden Reid’in bu çalışmaları arasında en azından birinin ‘anı’ kitabı olduğunu ve yukarıda zikredilen iki isme bu çalışmada yer verdiğini bilimiyorum. Umarım Reid’in bu çalışması, ona yakın akademisyenler veya ailesi tarafından yayınlanır.
Muhammad Said-Açe-“Waspada”
Waspada’nın kurucusu Muhammed Said adı ile tanışmam, 2005 yılı Eylül ayından itibaren, Açe kütüphanelerindeki çalışmalarım sırasında, Aceh Sepanjang Abad adlı eserle oldu.
Açeli entellektüellerin ve siyasilerin de hem fikir olduğu üzere, Açe tarihi hakkında derli toplu, kapsamlı bir eser olmasıyla dikkat çeken çalışma iki ciltten oluşuyor.
Örneğin, 15 Ağustos 2005 tarihinde imzalanan Helsinki Barış Anlaşması’nın ardından Açe’de valilik seçimlerini kazanan Irwandi Yusuf, kısa bir süre sonra Medan’da Waspada ofisini ziyaret ederek, gazete yöneticilerinden, Muhammed Said’in oğlu ve kızından eserin yeniden basılmasını talep ettiklerini biliyoruz…
İlk cildi, genel Açe tarihini ikinci cildi ise, 1873-1904 yılları arasında Açe topraklarında gerçekleşen ‘Hollanda Savaşı’nı ele alıyor.
Buna ilâve olarak, Açe’de bazı kahvehanelerde ve de zaman zaman ziyaret etme fırsatı bulduğum devlet ofislerinin (Dinas) neredeyse tamamında, Banda Açe’de yayımlanan ‘Serambi’adlı gazetenin yanı sıra, Waspada’ya da rastlıyordum.
Akademik çalışma
Fiili anlamda Waspada ailesiyle tanışmam ise, 2023 senesinde başladığım akademik çalışma vesilesiyle oldu.
Açe’de yaşadığım 2005-2010 yılları arasında zihnimde yer eden , Aceh Sepanjang Abad aslı eserin yazarı Muhammed Said’in kurduğu gazeteyi bilimsel olarak çalışma fikrini böylece, bir ölçüde hayata geçirme imkânı buldum.
İlk günden itibaren ailenin ilgili ferktleriyle özellikle, kıymetli Tribuana Said Bey ile yazışmalarım, kendisini Cakarta’da bizzat ziyaretim ve mülâkatlarım süreçte gazetenin, tabiri caizse ‘ruhunu’ anlamamda gayet önemliydi.
Bunun yanı sıra, gazetenin Medan’daki ana ofisi arşivinde, Cakarta’daki Endonezya Ulusal Kütüphanesi gazeteler bölümü arşivinde, Malezya’da Penang Adası’nda Malezya Bilim Üniversitesi Hamzah (University Sains Malaysia-USM) gazete arşivi bölümündeki çalışmalarım, gazetenin, 1947’de yayınlanan ilk nüshalarından itibaren, bugüne kadar devam eden sayıların ulaşmama olanak tanıdı.
Tahmin edileceği üzere, 79 yıllık bir gazetenin bir araştırmacı tarafından bütünüyle bilimsel olarak araştırılması ve her vechesiyle ortaya konması mümkün değil.
Ben de, doğal olarak bilimsel araştırma kriterlerinin başında gelen ‘araştırma alanını sınırlandırma’ ilkesinden hareketle gazetenin ilk dört yılına odaklanarak çalışmalarımı yürüttüm.
Bu süreçte, Muhammed Said ve Waspada ile ilgili sezgilerimde yanılmadığımı görüyorum.
Bu gazeteyi çalışmak suretiyle sadece bir gazeteyi değil, abartılı olmayacak şekilde söylemek gerekirse, Hollanda sömürgeciliğinin son beş yılını, Endonezya milliyetçilik hareketini, bağımsızlık sürecini vb. gelişmeleri doğal sürecinde anlamama elverecek bir zenginlikle karşılaştım.
Muhammed Said ve Waspada ile ilgili çalışmalarıma -düşük yoğunluklu da olsa- devam etmem bu zenginliğin bir işareti olarak değerlendiriyorum.
Bu vesileyle 79. yayın yılına giren ‘Waspada’yı ve ‘Waspada’ ailesini kutlar ve uzun yıllar yayın faaletlerine devam etmesini temenni ederim.
English and Indonesian versions translated with DeepL AI
