Mehmet Özay 11.06.2026
Sabri Orman Hoca’nın vefat yıldönümü vesilesiyle kısa bir yazıyla kendisini anmak ve ortaya koyduğu akademik, entellektüel düşüncesinden bir parçasını gündeme getirmek istiyorum.
Hoca’nın vefatının altıncı yılı dolayısıyla bugün bir vakıf üniversitesi’nde yapılan etkinliğe dinleyici olarak katılmayı arzu etmiş olsam da, böyle bir maddi alt yapının yapılmamış olduğunu sonradan fark ederek, bu gelişmeye üzüldüğümü belirtmek isterim.
Nejatullah Siddiqi
Bugün, yine benzer bir şekilde bulunduğumuz mekânda, son dönemde yetişmiş Hindistanlı bilim insanlarından, merhum Mohammed Nejatullah Siddiqi Hoca’ya adanan bir eserin tanıtımı ve bu bağlamda düzenlenen bir panele dinleyici olarak katılmam dolayısıyla, Sabri Orman Hoca’nın, ‘İslam İktisadı’ konusundaki görüşlerinin ülkede sınırlı bir çevreyle kalmaması gerektiğini bana hatırlattı.
Kıymetli İmtiyaz Yusuf Hoca ile rahmetli Nejatullah Siddiqi’nin yeğeni Mohammad Ahmadullah Siddiqi’nin editörlüğünü yaptığı ve Malezya başbakanı Enver İbrahim’in Önsöz ile katkıda bulunduğu çalışma, Siddiqi Hoca’nın İslam Ekonomisi alanında yenileştirici ve diriltici katkısına binaen gelişmeleri ele alıyor.
Sabri Orman Hoca’nın, ‘İslam Düşüncesi’ çerçevesinde yapılaşan bir kurumda hem, fiili olarak yer almış ve hocalık yapmış olması ve aynı zamanda yukarıda dikkat çektiğim, İslam İktisadı alanındaki yaklaşımlarını geliştirme fırsatı bulmasını önemli bir imkân olarak görmek gerektiği kanaatindeyim.
Gazali ve İslam İktisadı
Sabri Hoca’nın, İstanbul Üniversitesi’nden 1981 yılında tamamladığı doktora tez çalışması Gazali’nin İktisat Felsefesi konulu olduğu biliniyor.
Ve ardından, 1984 yılında bir eser olarak yayınlanmasıyla geniş kamuoyunun ilgisine sunulmuştu. İslam düşüncesinin binyılcı yaklaşımlarında önemli yer alan Gazali’nin bir iktisatçı olmadığı malum.
Ve Sabri Hoca çalışmasında Gazali’nin “sistematik bir İslam ekonomisi teorisi” geliştirmediğini de ortaya koyuyor. Bununla birlikte, Gazali’nin, “toplumsal gerçeklik” bağlamında ihtiyaç duyduğu noktalarda iktisat alanına dair görüşleri paylaştığı görülür.
Örneğin, Sabri Hoca, meşhur Ihya al-Ulum ad-Din adlı eserde, Gazali’nin iktisata dair görüşlerini sistematik olarak geliştirip bir bölüm altında yer vermediğini hatırlatıyor.
Bununla birlikte, Gazali’nin ortaya koymuş olduğu ve ‘geniş İslam düşüncesi’ olarak adlandırabileceğim ‘ilmi yaklaşımların’dan hareketle -tıpkı eğitim, İslam hukuku, tasavvuf gibi çeşitli alanlarda olduğu gibi ‘iktisat’ alanında da bir başvuru kaynağı olma veya bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, ‘bilgi ve ilham’ alınabilecek bir kaynak olma nitetiği taşıdığına kuşku yok.
Sabri Hoca’nın, Gazali’yi iktisat bilimi çerçevesinde ele alıp işlemesi hiç kuşku yok ki, iki açıdan önemlidir.
İlki, Gazali gibi İslam tarihinin gayet önemli ve belki de, ilk evrensel dönüm noktalarından birinde ortaya çıkıp, bu dönemi belirleyen isim veya isimlerden biri olmasıdır.
Bilginin İslamileştirilmesi
İkincisi, 20. yüzyıl son çeyreğinde gündeme gelen ‘bilginin İslamileştirilmesi’ olarak adlandırabileceğimiz alanın giderek akademik kurumlarda ve düşünce dünyasında giderek yer edinmesidir.
Hiç kuşku yok ki, bu akademik ve düşünce ikliminin temel ve gerçekçi toplumsal ihtiyaçların zorlamasıyla ve talebiyle ortaya çıktığı da bir başka husustur.
Bu anlamda, ‘pür bir İslamlaşma’dan ziyade, toplumsal gerekçeleri olan bir maddi zemin üzerinden, İslami bilginin iktisadi alana dair verilerini Gazali üzerinden ele alıp değerlendirmek kıymetli bir çabayı gerektirirdi.
Sabri Hoca’nın, -haddimi aşmayarak söylemem gerekirse, yaptığı tam da buydu.
‘Pür bir İslamlaşma’dan kasıt, İslam İktisat bilgisini salt iktisat bilgisi olarak anlama çabasına tekabül ettiğidir. Bunda hiç kuşku yok ki, zararlı bir yön bulunmuyor.
Toplumsal adalet
Ancak, vurgulamak istediğim husus, Sabri Hoca’nın, Gazali ve İktisat bağlamını, 20. yüzyılda yüksek sesle gündeme getirmeyi gerektirecek koşulların ortaya çıkmış olduğudur.
Gazali’de iktisat olgusunu işlerken, Hoca’nın dikkate aldığı kavramsallaştırmalardan önde geleninin belki de, ilkinin ‘toplumsal adalet’ olduğu görülür.
Bir hukuk bilim kavramı olan ‘adalet’in, ekonomi alanında karşılık bulduğuna şaşırmak gerekmiyor.
Nihayetinde, psikolojisinden, tüketimci boyutuna değin iktisadi davranışın neye tekabül ettiği meselesinde ‘adalet’, kaçınılmaz bir önem arz ediyor. Bu hususa, burada detayıyla girmeye gerek görmüyorum ve yeri de değil.
Ancak kastetmek istediğim, İslam düşüncesi bağlamında ekonomik faaliyetlerin yerinin adil olmak, adaletli olmak ile birlikte gerçekleştirildiği veya gerçekleştirilmesi gerektiği yönündeki bir iddianın varlığıdır.
Bir öneri: “İslam İktisat Düşüncesi Tarihi”
Dikkate almak istediğim bir diğer husus, Gazali’nin iktisat felsefesine dair görüşlerinden hareketle Sabri Hoca’nın bütünlüklü bir “İslam İktisat Düşüncesi Tarihi” fikrini ortaya atmış olmasıdır.
Hoca’nın bundan kastı, İslam İktisadına dair eserler kaleme almış, görüşler ortaya koymuş İslam düşünürlerinin, ilim adamlarının eserlerinin biraraya getirilmesi ve bu geniş eserler üzerinden, kapsamlı bilimsel çalışmaların ortaya konulmasıdır.
Bu çabanın temel yapısal amaçlarından biri, “teorik bir perspektifle’ hareket etmektir.
Bu çabanın, aynı zamanda biraraya getirilen tüm birincil ve ikincil kabul edilebilecek kaynaklardan hareketle İslam ekonomi teorisi veya teorileri başlığı altında çalışmaların yapılabileceğidir.
Bu yaklaşımın ‘bir ideal’ olduğu görüşüne kısmen katılabiliriz…
Ancak, bu ideali gerçekleştirebilme yetisinin olduğunu da unutmamak gerekir. Bu çabanın maddi boyutu kadar, ilmi, akademik çaba ve istikrara ihtiyaç olduğu da bir o kadar gerçek.
Bugün, merhum Nejatullah Siddiqi Hoca’ya ithaf edilen bir eserin tanıtımı vesilesiyle gerçekleştirilen panele katılan Prof. Shahed İbrahim Mohsin Khawaja Hoca’nın, İslam ekonomisine dair ‘teorik çalışmaların’ gayet azlığına yaptığı vurguyu burada hatırlatmak ve merhum Sabri Hoca’nın tasarımladığı bilimsel çabanın ne denli önemli olduğuna bir kez daha işaret etmek isterim.
Bu vesileyle, Sabri Hoca’ya Allah rahmet dilerim. Ruhu şad olsun…
English and Indonesian versions translated with DeepL AI
