{"id":972,"date":"2011-12-06T05:41:00","date_gmt":"2011-12-06T05:41:00","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost:8080\/ini\/?p=443"},"modified":"2020-06-03T16:30:54","modified_gmt":"2020-06-03T16:30:54","slug":"hasan-di-tiro-vefat-ve-ace-gelecegi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/hasan-di-tiro-vefat-ve-ace-gelecegi\/","title":{"rendered":"Hasan di Tiro’nun vefat\u0131 ve A\u00e7e’nin gelece\u011fi"},"content":{"rendered":"
A\u00e7eli \u00fcnl\u00fc lider Hasan di Tiro ge\u00e7ti\u011fimiz haftalarda vefat etti. Bu vefat sadece A\u00e7e\u2019nin de\u011fil, A\u00e7e\u2019nin temsil etti\u011fi b\u00fcy\u00fck sistemin de analiz edilmesini gerektirecek \u00f6nemde. <\/b><\/div>\n
<\/div>\n
29 Haziran 2010 Sal\u0131 – 11:36<\/div>\n
\n

Mehmet \u00d6zay \/ T\u0130METURK\/ A\u00e7e<\/b><\/p>\n

Hasan di Tiro vefat etti. Bu vefat sadece A\u00e7e\u2019nin de\u011fil, A\u00e7e\u2019nin temsil etti\u011fi b\u00fcy\u00fck sistemin de -en az\u0131ndan G\u00fcneydo\u011fu Asya ba\u011flam\u0131nda- analiz edilmesini gerektirecek \u00f6nemde. Bu analizin, uluslararas\u0131 ili\u015fkiler, karizmatik liderlik ve \u00fclk\u00fc, \u0130slam siyaset felsefesi, \u00fcmmetin birli\u011fi, s\u00f6m\u00fcrgecilik ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k gibi de\u011fi\u015fik \u00e7er\u00e7evelerde ortaya konulacak kadar da geni\u015f oldu\u011funu hat\u0131rda tutmakta fayda var.<\/p>\n

Hasan di Tiro, 3 Haziran 2010\u2019da 84 ya\u015f\u0131nda Banda A\u00e7e\u2019de vefat etti. Tiro\u2019nun vefat\u0131, A\u00e7e tarihinde uzun 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n bitti\u011fi anlam\u0131na geliyor. Bu geli\u015fmeyi, ayn\u0131 zamanda, soy ismine ald\u0131\u011f\u0131 Tiro gelene\u011finin sona eri\u015fi olarak yorumlamak da m\u00fcmk\u00fcn. Bu k\u0131sa metinde A\u00e7e\u2019nin uzun 20. y\u00fczy\u0131l\u0131ndan baz\u0131 geli\u015fmeler ve Tiro gelene\u011fine de\u011finece\u011fim.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finin bitiminde d\u00fcnyaya gelen Hasan di Tiro, son d\u00f6neme kadar sadece A\u00e7e\u2019de de\u011fil, Sumatra ve G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hareketleri i\u00e7erisinde \u00f6nemli bir konuma sahipti. Hasan di Tiro\u2019nun ve hareketinin bir tesad\u00fcf olmad\u0131\u011f\u0131 tarihi verilerle ortadad\u0131r. Bu k\u0131sa yaz\u0131, \u00f6zellikle bu konuda s\u00f6yleneceklere bir giri\u015f niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n

Bir Gelene\u011fin Takip\u00e7isi: Tiro Ailesi<\/b><\/p>\n

Hasan di Tiro\u2019nun mensubu bulundu\u011fu aile, yani Tiro ailesi, \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131l Hollanda emperyalizminin en yo\u011fun d\u00f6nemlerinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 Hollanda Sava\u015f\u0131\u2019ndaki varl\u0131klar\u0131 ile dikkat \u00e7eker. Bu ba\u011flamda, aile \u00fcyelerinden alimlerin dinin ve vatan\u0131n korunmas\u0131 amac\u0131yla ortaya koyduklar\u0131 gayretler -en az\u0131ndan 1511 y\u0131l\u0131ndan itibaren A\u00e7e Sultanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n tarihi devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde alimlerin vazge\u00e7ilmez ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz katk\u0131s\u0131n\u0131n bir ifadesi olarak okunmal\u0131d\u0131r. Bu nedenledir ki, Tiro ailesi 19. y\u00fczy\u0131l son \u00e7eyre\u011finde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131ndaki rol\u00fc ile A\u00e7e tarihine damgas\u0131n\u0131 vurdu.<\/p>\n

G\u00fcneydo\u011fu Asya toplumlar\u0131n\u0131n genelinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere sosyal yap\u0131 i\u00e7erisinde uleebalang ad\u0131 verilen soylular\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, en az\u0131ndan tahtta bulunan ve \u00fclkeyi y\u00f6neten h\u00fck\u00fcmdar kadar \u00f6nem arz ediyordu. \u0130slam sultanl\u0131klar\u0131nda bu soylu s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, alimlerin varl\u0131\u011f\u0131, hem sultan\u0131n hem de soylu s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n -kendi b\u00f6lgelerinde- halk nezdinde ve b\u00f6lgesel ve uluslararas\u0131 \u0130slam aidiyetinde me\u015fruiyet zemini olu\u015fturmas\u0131 ile dikkat \u00e7eker. A\u00e7e tarihinde saray ve \u00e7evresi alimlere verdikleri \u00f6nemi \u015feyh\u00fclislaml\u0131k, kad\u0131, imam-mukim, imam-meunasah vb. kurumlar\u0131n te\u015fekk\u00fcl\u00fcnde ortaya koyduklar\u0131 gibi, bug\u00fcn dahi y\u00f6netim \u00e7evresinden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve karizmatik liderlik temeli \u00fczerine in\u015fa edilen bir alim varl\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyordu. \u0130\u00e7inde yer ald\u0131klar\u0131 sosyal \u00e7evre i\u00e7in varolu\u015fsal bir anlam ifade eden alimler, neredeyse t\u00fcm sosyal s\u0131n\u0131flar\u0131n kendilerine tabi oldu\u011fu ve \u00e7e\u015fitli seremonik a\u00e7\u0131l\u0131mlar ile me\u015fruiyetini yenileme gere\u011fi duyduklar\u0131 kurumsal bir boyut ta\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

S\u00f6m\u00fcrgecilik Kar\u015f\u0131s\u0131nda A\u00e7e<\/b><\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131l emperyalizminin geli\u015fme g\u00f6stermesi ile A\u00e7e toplum yap\u0131s\u0131ndaki alimlerin varl\u0131\u011f\u0131, tarihten dev\u015firdi\u011fi sorumluluklar\u0131na yenisini ekleyerek, hayat\u0131n herhangi bir geli\u015fim ve de\u011fi\u015fim evresinde -ihtiya\u00e7 has\u0131l oldu\u011funda- varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyabilece\u011fini kan\u0131tlad\u0131. Her ne kadar, G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019da s\u00f6m\u00fcrgecilik dendi\u011finde akla 1503 y\u0131l\u0131ndan itibaren Portekizlilerin Bat\u0131 Hindistan, Malaka ve Do\u011fu Nusantara; 1595\u2019lerden itibaren de \u0130ngiliz ve Hollandal\u0131lar\u0131n Do\u011fu Hint \u015eirketleri marifetiyle ba\u015fta Cava, Maluku, Banda Baharat Adalar\u0131, Malaya (bug\u00fcnk\u00fc Malezya), G\u00fcney Sumatra\u2019da kurduklar\u0131 s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimleri gelse de, A\u00e7e\u2019de s\u00f6z konusu Avrupal\u0131 s\u00f6m\u00fcrge varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilemez. Akla 1560\u2019larda A\u00e7e Dar\u00fcsselam Sultanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Alaaddin Riayat \u015eah el-Kahhar\u2019\u0131n Osmanl\u0131 Devleti\u2019nden \u00e7ok bilindi\u011fi \u015fekliyle askeri -ancak sadece askeri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle yetinelim- yard\u0131m talebi geliyor. Bu talep, 20. y\u00fczy\u0131l ilk \u00e7eyre\u011finde ya\u015fam\u0131\u015f \u00fcnl\u00fc tarih\u00e7ilerimizden birinin -aziz hat\u0131ras\u0131na halel getirmemek i\u00e7in ad\u0131n\u0131 zikretmeyece\u011fim- bir eserinde bahsetti\u011fi \u00fczere A\u00e7e h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Portekizlilerden \u201ckorktu\u011fu\u201d i\u00e7in Osmanl\u0131\u2019dan yard\u0131m talebinde bulunmu\u015f de\u011fildir. S\u00f6z konusu A\u00e7e sultan\u0131 Alaaddin i\u00e7in kullan\u0131lan \u201cel-Kahhar\u201d mahlas\u0131n\u0131n da ortaya koydu\u011fu \u00fczere ve de 16. ve 17. y\u00fczy\u0131l ikinci yar\u0131s\u0131na kadar tahtta \u00e7\u0131kan sultanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, sadece kendi co\u011frafi b\u00f6lgelerinde, yani Sumatra Adas\u0131\u2019nda de\u011fil, t\u00fcm G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019da gerek devlet adaml\u0131\u011f\u0131, gerek komutan olarak nitelikleri b\u00f6lge tarih\u00e7ilerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yeterince ortaya konmu\u015ftur.<\/p>\n

Bat\u0131 Emperyalizminin G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019daki Y\u00fcz\u00fc: Hollanda Sava\u015f\u0131 ve Tiro Ailesi<\/b><\/p>\n

A\u00e7e\u2019de tarihin d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131ndan biri olarak 26 Mart 1873 tarihine dikkat etmek gerekir. Bu tarih, salt A\u00e7e i\u00e7in de\u011fil, b\u00fct\u00fcn bir s\u00f6m\u00fcrgecilik tarihi i\u00e7erisindeki \u00f6nemi ile dikkat \u00e7ekmekte ve bu anlamda s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin emperyalizme evrildi\u011finin en bariz ifadesi olarak ortada durmaktad\u0131r. Yani, Batavya\u2019da (bug\u00fcnk\u00fc Cakarta\u2019da) konu\u015flanm\u0131\u015f Hollanda Do\u011fu Hint \u015eirketi y\u00f6netiminin A\u00e7e topraklar\u0131n\u0131 ilhak giri\u015fimi…<\/p>\n

Sultanl\u0131k sosyal yap\u0131s\u0131 i\u00e7erisinde ordu kurumunun te\u015fekk\u00fcl\u00fc Avrupa veya Ortado\u011fu ordu te\u015fkilat\u0131ndan farkl\u0131l\u0131k arz etmesi, yukar\u0131daki paragrafta dile getirildi\u011fi \u00fczere, soylu s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n rol\u00fcn\u00fc daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ortaya koyuyordu. Hollanda ordusunun istila giri\u015fimi sarayda ve saraya ba\u011fl\u0131 birlik ile, g\u00f6rece k\u00fc\u00e7\u00fck bir co\u011frafi alanla s\u0131n\u0131rl\u0131 n\u00fcfusun mukavemeti sayesinde -b\u00fct\u00fcn olanaks\u0131zl\u0131klara ra\u011fmen- ba\u015far\u0131l\u0131 olurken, bir y\u0131l sonra daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde A\u00e7e\u2019ye dayanan Hollanda ordusu kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. \u0130\u015fte bu s\u00fcre\u00e7, genel anlamda alimlerin, \u00f6zelde ise Muhammed Saman di Tiro veya yayg\u0131n bir \u015fekilde bilinen unvan\u0131yla Tengku Cik di Tiro \u00f6zelinde sembolle\u015fen Tiro ailesinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na vesile oldu. Muhammed Saman\u2019\u0131n, uleebalang ve b\u00f6lgedeki di\u011fer alimler ile birlikte A\u00e7e topraklar\u0131n\u0131n emperyalistlere kar\u015f\u0131 korunmas\u0131nda sergiledi\u011fi kararl\u0131l\u0131k, temellerini cihad ruhundan almas\u0131 ile dikkat \u00e7eker. Asl\u0131nda bu ruh, A\u00e7e\u2019nin 1511 y\u0131l\u0131nda Ali Mugayat \u015eah taraf\u0131ndan kurulu\u015fundan itibaren A\u00e7e topraklar\u0131ndaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcreklili\u011finin bir ifadesidir. 26 Mart 1873\u2019de ba\u015flayan Hollanda istilas\u0131, A\u00e7e\u2019de bu ruhun \u2018dirili\u015fi\u2019nde bir fakt\u00f6r etkisine sahiptir. Alimleri \u00f6zelinde A\u00e7eliler daha sonra ortaya \u00e7\u0131kacak oryantalist ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve akademisyenleri \u015fa\u015f\u0131rtacak ve ba\u015fta d\u00f6nemin en \u00f6nemli \u015farkiyat\u00e7\u0131s\u0131 Dr. Snouck Hurgronje olmak \u00fczere Hollanda Do\u011fu Hint \u015eirketi y\u00f6netiminin d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fczerlerine \u00e7ekecek icraatlar\u0131 ortaya koymu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Tiro
\nailesinin, \u00fcyeleri aras\u0131nda alim s\u0131fat\u0131 ile toplum \u00f6nderli\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftirmelerinin yan\u0131 s\u0131ra, A\u00e7e tarihindeki rol\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steren en \u00f6nemli kan\u0131t, uzun bir s\u00fcredir sadece sembolik bir de\u011fer olarak toplumsal \u00e7at\u0131n\u0131n zirvesinde yer alan Sultan\u2019\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi ve varisinin ya\u015f\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131 nedeniyle sultanl\u0131k m\u00fchr\u00fcn\u00fcn Saman di Tiro\u2019ya verilmesidir. Bu s\u00fcre\u00e7 tesad\u00fcflere de\u011fil, A\u00e7e tarihinin ve sosyal yap\u0131s\u0131n\u0131n bir gere\u011finin do\u011fal sonucudur. Tiro kasabas\u0131, A\u00e7e Dar\u00fcsselam Sultanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan \u00f6nce bug\u00fcnk\u00fc Pidie s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kurulmu\u015f olan Pedir Sultanl\u0131\u011f\u0131 co\u011frafi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindeydi. Pedir, bu ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 konumunu A\u00e7e Dar\u00fcsselam Sultanl\u0131\u011f\u0131 kurulduktan sonra da muhafaza etmi\u015ftir. \u00d6yle ki, taht kavgalar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 \u00f6zellikle 18. y\u00fczy\u0131l sonu ve 19. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda ba\u015fkent Bandar A\u00e7e\u2019deki saray ve \u00e7evresinde g\u00fcc\u00fc kabul edilen bir \u00f6zerk y\u00f6netim olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Tiro ailesinin bu \u00e7er\u00e7evede, s\u00f6z konusu Pidie gelene\u011fi i\u00e7erisinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n

Tiro ailesi, bu \u015fartlar alt\u0131nda, bir yandan A\u00e7e halk\u0131n\u0131n her s\u0131n\u0131f\u0131ndan kabul ve takdir bulan alim s\u0131fat\u0131na sahip \u00fcyelerinin varl\u0131\u011f\u0131, \u00f6te yandan, devlet y\u00f6netiminin ve me\u015fruiyetinin simgesi konumundaki sultanl\u0131k m\u00fchr\u00fcn\u00fcn varisi olu\u015flar\u0131 ile y\u00fczy\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcnde Hollanda s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi kar\u015f\u0131s\u0131nda bir g\u00fc\u00e7 unsuru olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. A\u00e7e askeri savunmas\u0131, Tiro ailesi \u00f6nderli\u011finde \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir yap\u0131ya kavu\u015fmas\u0131 nedeniyle aile s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin hedefi haline geldi. Bu s\u00fcrecin ilk a\u015famas\u0131 1891 y\u0131l\u0131nda Chik di Tiro\u2019nun Hollandal\u0131larca \u015fehid edilmesi oldu. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k \u00fclk\u00fcs\u00fc s\u0131rayla ailenin di\u011fer fertlerine ge\u00e7ti. \u0130\u015fte bu s\u00fcrecin son halkas\u0131 Hasan di Tiro\u2019dur…<\/p>\n

Hasan di Tiro<\/b> (25 A\u011fustos 1925-3 Haziran 2010)<\/p>\n

25 A\u011fustos 1925 tarihinde Tiro\u2019da d\u00fcnyaya gelen Hasan, 1930 y\u0131l\u0131nda sadece A\u00e7e\u2019nin de\u011fil, Endonezya Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fundaki rol\u00fc ile de b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahip olacak karizmatik lider, ilk A\u00e7e valisi Davud Beureuh\u2019\u0131n ke\u015ffetti\u011fi bir \u00e7ocuk olarak Sigli\u2019de a\u00e7\u0131lan ve Hollanda s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin e\u011fitim kurumlar\u0131na alternatif bir yap\u0131 te\u015fkil eden modern dayahlar\u0131n ilki olan \u201cSaadat\u2019ul Abadijah\u201dda ilk \u00f6\u011frenimine ba\u015flad\u0131. Daha bu erken d\u00f6nemde Beureuh\u2019\u0131n dikkatini \u00e7eken Hasan, orta \u00f6\u011frenimini Bireun\u2019da s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Ard\u0131ndan, 1946 y\u0131l\u0131nda bir \u00fcniversite \u015fehri olarak bilinen Cogcakarta\u2019da siyaset biliminde \u00f6\u011frenimine ba\u015flad\u0131. D\u00f6nemin Endonezya Ba\u015fbakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Sjafruddin Prawiranegara\u2019n\u0131n dan\u0131\u015fman\u0131 olarak 1948 y\u0131l\u0131 sonlar\u0131nda A\u00e7e\u2019ye d\u00f6nd\u00fc ve 1949\u2019a kadar g\u00f6rev yapt\u0131. Bu d\u00f6nemde ara verdi\u011fi \u00fcniversite \u00f6\u011frenimini 1950 y\u0131l\u0131ndan itibaren devam ettirdi. Daha sonra ald\u0131\u011f\u0131 bursla ABD\u2019de y\u00fcksek \u00f6\u011frenimine devam eden Hasan, bir yandan da Endonezya\u2019n\u0131n Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019deki misyonunda aktif siyasi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Bu g\u00f6revde bulundu\u011fu 1953 y\u0131l\u0131nda Hasan di Tiro\u2019nun hayat\u0131ndaki \u00f6nemli d\u00f6nem noktalar\u0131ndan birinin tecelli etti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. A\u00e7eli Davud Beureueh, Bat\u0131 Caval\u0131 Kartosuwiryo ve G\u00fcney Kalimantanl\u0131 Kahar Muzakkar gibi Endonezya Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funa destek vermi\u015f, ancak ba\u015fta Sukarno olmak \u00fczere kurucu babalar\u0131n \u00fclkenin \u0130slamiyetle ba\u011f\u0131 konusundaki y\u00f6nelimlerindeki de\u011fi\u015fim nedeniyle Dar\u2019ul Islam Hareketi\u2019ni ba\u015flatmalar\u0131 \u00fczerine Hasan di Tiro, Amerika\u2019da bu hareketin D\u0131\u015f \u0130li\u015fkiler sorumlusu oldu\u011funu il\u00e2n etti. Bu s\u00fcre\u00e7, Tiro\u2019nun Endonezya devleti ile ili\u015fkilerinin kopu\u015fu anlam\u0131na geliyordu. Hasan di Tiro\u2019nu bu karar\u0131n\u0131n asl\u0131nda, yukar\u0131da zikredilen ve ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemde yeni cumhuriyetin kurulu\u015funda varolu\u015fsal boyutta katk\u0131da bulunmu\u015f liderlerin kaderi ile benzerlik g\u00f6stermesi manidard\u0131r. Dar\u2019ul \u0130slam Hareketi 1962 y\u0131l\u0131nda Endonezya merkezi h\u00fck\u00fcmetinin askeri giri\u015fimleri ile hareketin lideri Kartosuwiryo\u2019nun \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile sona erdirilirken, A\u00e7e\u2019de hareketin biti\u015fi merkezi h\u00fck\u00fcmetin Davud Beureuh\u2019le yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde A\u00e7e\u2019ye \u00f6zerk y\u00f6netim verilece\u011fi s\u00f6z\u00fc ile ger\u00e7ekle\u015fti. Yani A\u00e7e, 1945 y\u0131l\u0131ndan sonra bir kez daha merkezi h\u00fck\u00fcmetle yap\u0131lan siyasi hesaplar \u00fczerine gen\u00e7 Cumhuriyet\u2019in s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kald\u0131.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe Giden Yol<\/b><\/p>\n

Hasan di Tiro, siyasi ya\u015fam\u0131ndaki \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n bir benzerini, Amerika\u2019daki ya\u015fam\u0131nda i\u015f hayat\u0131na at\u0131lmas\u0131yla da g\u00f6sterdi. Kurdu\u011fu ve ortak oldu\u011fu \u015firketler sayesinde sayg\u0131n bir konum edindi. Tiro\u2019nun bu i\u015f hayat\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131, kaderin bir cilvesi olarak onu yeniden Endonezya merkezi y\u00f6netimi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirdi. Bu konuya de\u011finmeden \u00f6nce, Hasan di Tiro\u2019nun entellekt\u00fcel ve siyasi kapasitesinin bir ifadesi oldu\u011funu ortaya koyan bir icraat\u0131ndan bahsetmenin yeridir. Tiro, 1958 y\u0131l\u0131nda Demokrasi adl\u0131 eserini yay\u0131nlad\u0131. \u0130slam co\u011frafyas\u0131nda herhangi bir liderin hakk\u0131nda kolay kolay kalem oynatamayaca\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde \u2018demokrasi\u2019 gibi bir konuyu kaleme almas\u0131, Tiro\u2019nun sadece Endonezya Cumhuriyeti i\u00e7erisindeki de\u011ferinin ortaya koymakla kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda, \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131n -ki bug\u00fcnlerde pek de \u00e7ok taraftar\u0131 olan Demokrasi kavram\u0131- hakk\u0131yla yerine koymas\u0131 ile de \u00f6nemli bir lider oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1970\u2019li y\u0131llar 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011fi boyunca Endonezya\u2019y\u0131 besleyecek en \u00f6nemli do\u011fal gaz ve petrol yataklar\u0131n\u0131n A\u00e7e\u2019de i\u015fletilmesine tan\u0131k oldu. Bu s\u00fcrecin ba\u015flar\u0131nda Tiro, 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda A\u00e7e Eyaleti\u2019nin Lhokseumawe \u015fehrinde bulunan zengin petrol yataklar\u0131nda boru hatt\u0131n\u0131n d\u00f6\u015fenmesi ihalesine ba\u015fvurdu. Ancak tahmin edilen nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc Tiro\u2019nun \u015firketine bu hak verilmedi. Bu giri\u015fimin bireysel nedenlerle reddedilmedi\u011fi, otuz y\u0131l boyunca Endonezya\u2019n\u0131n d\u0131\u015f ticaretini besleyen yeg\u00e2ne kaynak olan ve ad\u0131 petro-dolar olarak \u00fcnlenen Lhokseumawe petrol ve do\u011fal gaz \u00fcretim merkezlerinde A\u00e7elilerden \u00e7ok, \u00f6zellikle Cava Adas\u0131\u2019ndan gelenlerin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 kadar, A\u00e7e Eyaleti\u2019ne bu \u00f6nemli zenginlikten hak etti\u011fi pay\u0131n verilmemesi ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu s\u00fcre\u00e7, Tiro\u2019nun gizlice A\u00e7e\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ile yeni bir evreye girdi. Yakla\u015f\u0131k bir y\u0131l boyunca, eski Dar\u2019ul Islam Hareketi \u00fcyelerinin de aralar\u0131nda bulundu\u011fu \u00e7evrelerle yapt\u0131\u011f\u0131 isti\u015fareler neticesinde 4 Aral\u0131k 1976 tarihinde Tiro il\u00e7esi yak\u0131nlar\u0131ndaki A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi (Gerekan Aceh Merdeka-GAM) lideri olarak ve hareketin \u00e7ekirdek kadrosunu olu\u015fturan 24 arkada\u015f\u0131 ile birlikte, kutsal Halimon Da\u011f\u0131\u2019nda A\u00e7e-Sumatra Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirgesi\u2019ni d\u00fcnyaya il\u00e2n etti. Bu giri\u015fim, Hasan di Tiro\u2019nun A\u00e7e gelene\u011findeki s\u00fcreklili\u011finde tabiri caizse bir aktar\u0131m organ\u0131 oldu\u011funun ifadesi olarak okunmal\u0131d\u0131r. Bu giri\u015fim, her ne kadar, s\u00f6z konusu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hareketi \u00fczerine akademik ara\u015ft\u0131rmalar yapan bat\u0131l\u0131 akademisyenlerce A\u00e7e etnik milliyet\u00e7ili\u011finin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak tan\u0131mlansa da, A\u00e7e\u2019de y\u00fczy\u0131llar boyunca s\u00fcrecin \u201cistikamet\u201d \u00fczere gitti\u011finin bir g\u00f6stergesidir. Bu s\u00fcre\u00e7te Hareket\u2019in dayanak noktalar\u0131n\u0131n tespitinde A\u00e7e, Endonezya ve b\u00f6lgenin i\u00e7inden ge\u00e7mekte oldu\u011fu de\u011fi\u015fim, k\u0131r\u0131lma, yeniden yap\u0131lan s\u00fcre\u00e7lerini dikkate almay\u0131 gerektirmektedir. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck hareketinin misyonunun ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, Cava merkezi y\u00f6netiminin sadece A\u00e7elilere de\u011fil, Cava Adas\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki Ada topluluklar\u0131n\u0131n hemen hemen t\u00fcm\u00fcne kar\u015f\u0131 sergiledi\u011fi \u00fclkenin mevcut kaynaklar\u0131n\u0131n aktar\u0131m\u0131 konusundaki \u201c\u00e7ekimserli\u011fi\u201dnin bir sonucu olmas\u0131, bu olgunun ekonomik temeller \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fi izlenimini verse de, asl\u0131nda A\u00e7e tarihini b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir perspektifte ele al\u0131nmas\u0131 halinde kadim ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne de\u011fin bir s\u00fcreklili\u011fin yeni bir evresi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n

M\u00fccadelenin ilk evresi, Hasan di Tiro\u2019nun 1979 y\u0131l\u0131nda A\u00e7e\u2019den ayr\u0131lmak zorunda kalmas\u0131na kadarki s\u00fcreci i\u00e7erir. 1976-
\n1979 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Tiro\u2019nun hayat\u0131 A\u00e7e da\u011flar\u0131nda bir k\u00f6\u015feden \u00f6tekine g\u00f6\u00e7 hayat\u0131 \u015feklinde ge\u00e7erken, bir yandan da g\u00fcnl\u00fcklerini tutmakta ve hareketin \u00fcyelerine siyasi, askeri ve tarih e\u011fitimi vermek gibi b\u00fcy\u00fck bir sorumlulu\u011fu yerine getirdi. Bu nedenledir ki Halimon Da\u011f\u0131\u2019nda kurulan b\u00fcy\u00fck kamp bir \u00fcniversite olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evrilen \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Bedeli: Bitmemi\u015f Sava\u015f G\u00fcnl\u00fcklere\u201dnde dile getirilir. S\u00f6z aras\u0131nda, salt bu eserin Hasan di Tiro ve hareketi anlamak i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak bir ba\u015flang\u0131\u00e7 kabul edilebilece\u011fini s\u00f6ylemeliyiz. Bu s\u00f6z\u00fcm\u00fcz, Tiro\u2019nun kaleme ald\u0131\u011f\u0131 onlarca eserin bir g\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye kazand\u0131r\u0131lmas\u0131nda bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u00fcmit ediyoruz.<\/p>\n

Hasan di Tiro\u2019nun siyasi ve entellekt\u00fcel kapasitesinin zaman ve mek\u00e2n tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bir olay\u0131 aktarmakta fayda var. S\u00fcrekli g\u00f6\u00e7 s\u0131ras\u0131nda yeni konaklama yerine gelindi\u011finde yard\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n ilk i\u015fi, Tiro\u2019nun daktilosu ile \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na olanak tan\u0131yacak \u015fekilde a\u011fa\u00e7lar\u0131 kesip bir masa ve sandalye yapmak oluyordu. Tiro, m\u00fccadelenin askeri kanad\u0131 kadar, siyasi geli\u015fimi i\u00e7in de gece g\u00fcnd\u00fcz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 orman da dahi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. \u00d6yle ki, bu g\u00fcnlere tan\u0131k olan bir yak\u0131n\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, zaman zaman yard\u0131mc\u0131lar\u0131 Tiro\u2019yu kulland\u0131\u011f\u0131 daktilonun tu\u015f seslerinin ormanda yaratt\u0131\u011f\u0131 yank\u0131n\u0131n, takipteki Endonezya Ordusu\u2019nun dikkatini celbece\u011fi konusundaki uyar\u0131yorlard\u0131. \u00d6yle ki, bu anlardan birinde bask\u0131na u\u011frayan grupta Endonezya ordusu askerlerinin a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ate\u015fte kur\u015funlar Hasan di Tiro\u2019nun sa\u011f\u0131ndan solundan ge\u00e7erken, kaderin bir tecellisi gere\u011fi ya\u015famda kalabildi.<\/p>\n

Da\u011flarda ge\u00e7en bu g\u00fcnlerde Tiro, \u201cThe Drama of Achehnese History: 1873-197<\/em>8\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir tiyatro oyunu dahi kaleme ald\u0131 ve bu eseri 15 Kas\u0131m 1978 tarihinde bitirdi. O\u011flu Kerim\u2019e adad\u0131\u011f\u0131 bu eser, 1979 y\u0131l\u0131nda A\u00e7e Devleti E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019nca yay\u0131nland\u0131. Bu eserin yaz\u0131lmas\u0131, Tiro\u2019nun -sadece- entellekt\u00fcel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tatmin de\u011fil elbette. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fu \u015fartlar\u0131n bir gere\u011fi olarak, t\u0131pk\u0131 dedesi Muhammed Saman\u2019\u0131n A\u00e7elilerin Hollandal\u0131lara kar\u015f\u0131 sava\u015fta cihad ruhunu ortaya koymas\u0131na vesile olmas\u0131 i\u00e7in kaleme ald\u0131\u011f\u0131 Hikayat Perang Sabi<\/em> gibi, Hasan di Tiro da modern d\u00f6nem A\u00e7eli sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 bu ve di\u011fer eserleri ile e\u011fitmeyi ama\u00e7l\u0131yordu.<\/p>\n

1979 y\u0131l\u0131nda A\u00e7e\u2019den ayr\u0131lan Tiro, \u00f6nce Amerika ard\u0131ndan \u0130sve\u00e7\u2019e ge\u00e7ti. \u0130sve\u00e7 vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131na kabul edilmesinin ard\u0131ndan burada ya\u015famaya ba\u015flad\u0131 ve A\u00e7e\u2019ye d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc 11 Ekim 2008 tarihine kadar da \u0130sve\u00e7\u2019te ikametini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

S\u0131cak Sava\u015fa Do\u011fru<\/b><\/p>\n

Amerika ve Avrupa\u2019daki yap\u0131lanmas\u0131 ile s\u00fcrg\u00fcn h\u00fck\u00fcmetini kuran Hasan di Tiro bir yandan da Avrupa \u00fclkeleri ve konseyi ile ABD Senato\u2019su ve Birle\u015fmi\u015f Milletler gibi kurumlarda A\u00e7e\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u00fcm tarihi ve siyasi kan\u0131tlar\u0131 ile ortaya koyuyordu. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Endonezya merkezi y\u00f6netimi ise kontra giri\u015fimlerde bulundu\u011fu dikkat \u00e7ekiyordu. \u00d6rne\u011fin, bu s\u00fcre\u00e7te, merkezi y\u00f6netim unsurlar\u0131 ABD ve Bat\u0131l\u0131 \u00fclkelere A\u00e7e\u2019nin \u0130slami kimli\u011fini \u00f6ne \u00e7\u0131kartarak \u201cA\u00e7e fundamentalizmini\u201d masaya koyarken, Arap \u00fclkelerine de A\u00e7elilerin M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201cdeformasyonundan\u201d bahsediyorlard\u0131. Bu yaz\u0131da b\u00fct\u00fcn\u00fcyle tarihi vakalar\u0131 ve belgeleri ortaya koymak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan detaylar\u0131 bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fma konusu olarak sakl\u0131 tutuyoruz.<\/p>\n

1980\u2019li y\u0131llar\u0131n ilk yar\u0131s\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi Libya\u2019da gerilla e\u011fitimi almak \u00fczere gruplar halinde -toplam yakla\u015f\u0131k 700 ki\u015filik kadro- Singapur \u00fczerinden Almanya ve daha sonra da Libya\u2019ya gittiler. Hasan di Tiro, hareketin askeri kanad\u0131n\u0131 Libya\u2019da bizzat kendisi e\u011fitti. T\u0131pk\u0131 bir \u00fcniversite k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Halimon Da\u011f\u0131\u2019ndaki ilk olu\u015fum evresindeki gibi, Libya\u2019daki kampta da gen\u00e7 \u00fcyelere A\u00e7e tarih bilinci ve ruhunu verme konusunda karizmatik bir lider oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131. Libya\u2019daki gerilla e\u011fitimine gerek duyulmas\u0131, kaleme al\u0131nan ara\u015ft\u0131rmalarda g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, Endonezya Ordusu\u2019nun A\u00e7e Eyaleti\u2019nde giderek bask\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmas\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ve bu giri\u015fim, 1980\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 vermeye ba\u015flad\u0131. Ancak A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi s\u00fcrekli g\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc siyaset, Endonezya Ordusu ile do\u011frudan kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmek \u015feklinde tezah\u00fcr etmedi. Kendilerine da\u011flar\u0131 mekan k\u0131lan sava\u015f\u00e7\u0131lar, gerilla sava\u015f taktikleri ile rakiplerini sindirmeyi ve uluslararas\u0131 arenadan gelecek siyasi \u00e7\u00f6z\u00fcmleri beklediler.<\/p>\n

Bu s\u00fcre\u00e7te, \u00f6nemli giri\u015fimlerden birinin 1985 y\u0131l\u0131nda Hasan di Tiro taraf\u0131ndan d\u00f6nemin T\u00fcrkiye Ba\u015fbakan\u0131 Turgut \u00d6zal\u2019a g\u00f6nderilen mektup olu\u015fturur. Bu mektuba vak\u0131f oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan bir k\u00f6\u015fe yazar\u0131, tsunamiden birka\u00e7 g\u00fcn sonra, kaleme ald\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131s\u0131nda bir kez daha mektubu g\u00fcndeme getirerek, T\u00fcrk yard\u0131m kurulu\u015flar\u0131 ve kamuoyunun A\u00e7e\u2019yi yaln\u0131z b\u0131rakmamalar\u0131n\u0131 tavsiye ediyordu. Ancak bug\u00fcne de\u011fin bu mektuba ve i\u00e7eri\u011fine ula\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eklemek gerekiyor. Bu mektup, tarihin bir an\u0131nda rastgele ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir geli\u015fme de\u011fil, aksine Hasan di Tiro \u015fahs\u0131nda tarihin t\u00fcm evreleri dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda A\u00e7e\u2019nin belli ba\u015fl\u0131 karizmatik liderlerinin uluslararas\u0131 politikalar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda sergiledikleri bir s\u00fcreklili\u011fin ifadesidir. Bu devaml\u0131l\u0131k, daha fazla ge\u00e7mi\u015fe gitmeden, sadece be\u015f y\u00fcz y\u0131l \u00f6ncesinden ba\u015flat\u0131labilir. Sultan Alaaiddin Riayat \u015eah, 1511 y\u0131l\u0131nda A\u00e7e Dar\u00fcsselam Sultanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 kurdu\u011funda, devletin uluslararas\u0131 ili\u015fkilerini belirledi\u011fi be\u015f temel ilke aras\u0131nda \u201cOsmanl\u0131 Devleti ile ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi\u201d maddesi dikkat \u00e7eker. Bunu o\u011flu ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc sultan el-Kahhar\u2019\u0131n 1560\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda \u0130stanbul\u2019daki halifeye g\u00f6nderdi\u011fi el\u00e7iler vas\u0131tas\u0131yla Osmanl\u0131 Padi\u015fah\u0131\u2019na sundu\u011fu askeri, siyasi ve ekonomik i\u015fbirli\u011fini konu alan uzunca mektubu izler. Osmanl\u0131 ile ba\u011flant\u0131lar -en az\u0131ndan bug\u00fcne kadar ki veriler dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda- uzun bir s\u00fcre inkitaya u\u011frasa da, Hollanda Sava\u015f\u0131 ile birlikte A\u00e7elilerin Osmanl\u0131 ile irtibat\u0131 yeniden g\u00fcndeme gelir. \u00d6yle ki, 1850\u2019li y\u0131llarda ba\u015flayan bu s\u00fcre\u00e7 sava\u015f\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1873 Mart\u2019\u0131na kadar devam eder. Ve ard\u0131ndan yak\u0131n d\u00f6nem… 1985 y\u0131l\u0131ndaki Hasan di Tiro\u2019nun mektubu gelir. Temelde siyaset biliminin inceleme sahas\u0131na giren ve hakk\u0131nda \u00f6nemli tezlerin yaz\u0131lmas\u0131na elveren bu s\u00fcre\u00e7 akademisyenlerin ilgisini bekliyor.<\/p>\n

A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi (GAM) \u00d6zelinde Hasan di Tiro\u2019ya Bak\u0131\u015f<\/b><\/p>\n

\u0130\u00e7erisinde T\u00fcrkiye\u2019nin dahil oldu\u011fu kimi \u00fclkelerde A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi (GAM)\u2019ne kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k bir ele\u015ftiri dillendirilmektedir. Bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar aras\u0131nda akademik tezlere konu olan bu hareket, temelleri itibar\u0131yla \u0130slami bir hareket de\u011fil, daha \u00e7ok A\u00e7e etnik milliyet\u00e7ili\u011finin bir ifadesi olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vurgulanmaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131mda do\u011fruluk pay\u0131n\u0131 bulmak m\u00fcmk\u00fcnse de, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi\u2019ni salt bug\u00fcn\u00fc ile de\u011ferlendirmek ve tarihi ba\u011flar\u0131ndan koparmak \u00e7er\u00e7evenin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc g\u00f6rmeye engel te\u015fkil etmektedir. Bat\u0131l\u0131 akademisyenler aras\u0131ndaki bu \u2018entellekt\u00fcel rahats\u0131zl\u0131k\u2019, kendilerini T\u00fcrkiye\u2019yi temsil kuvvetinde g\u00f6ren \u00f6zellikle de tsunami sonras\u0131nda A\u00e7e\u2019de konu\u015flanan kimi \u00e7evre temsilcilerinin avami yorumlar\u0131na da bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 dikkat \u00e7eker ve bunun boyutlar\u0131n\u0131 GAM\u2019\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin do\u011fu ve g\u00fcneydo\u011fusundaki varl\u0131\u011f\u0131 ile PKK ile \u00f6zde\u015fle\u015ftirmeye kadar var\u0131r. Bat\u0131l\u0131lardaki oryantalist yakla\u015f\u0131m\u0131n erken d\u00f6nem izlerini Snouck Hurgronje ile ba\u015flayarak \u0130slami olana kar\u015f\u0131 \u00f6nyarg\u0131l\u0131 ve sald\u0131rgan oryantalist k\u00f6kenli e\u011filimlerin bir uzant\u0131s\u0131 olarak yorumlanmas\u0131 do\u011falsa da, bir T\u00fcrk\u2019\u00fcn benzer bir e\u011filime sapmas\u0131n\u0131 tarihin ve kimli\u011fin ink\u00e2r\u0131n\u0131n tecellisi olarak kabul edilebilir ancak.<\/p>\n

A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi\u2019nin kurucusu mevkiindeki Hasan di Tiro\u2019nun hayat\u0131n\u0131n erken d\u00f6nemlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, 1953 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de Doktoras\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada Endonezya Cumhuriyeti\u2019nin Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019deki misyonunda g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, Bat\u0131 Cava, G\u00fcney Kalimanta, Bat\u0131 Sumatra ve A\u00e7e\u2019de g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissettiren Dar\u2019ul \u0130slam Hareketi\u2019nin d\u0131\u015fi\u015fleri temsilcisi s\u0131fat\u0131n\u0131 il\u00e2n etti\u011fi dikkat \u00e7eker. Ba\u015fl\u0131ba\u015f\u0131na bir tez konusu olan -ve bu anlamda Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ve Sukarno\u2019nun siyaset felsefelerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 doktora tezi oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyim- Endonezya Cumhuriyeti\u2019nin 17 A\u011fustos 1945 tarihindeki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k il\u00e2n\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00fclkenin \u0130slami ge\u00e7mi\u015finden ve M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusundan al\u0131yordu. Yukar\u0131da zikredildi\u011fi \u00fczere, A\u00e7e\u2019de d\u00f6nemin karizmatik lideri ve ilk valisi Davud Beureuh, Sukarno\u2019nun bizzat A\u00e7e\u2019yi ziyareti s\u0131ras\u0131nda verilen s\u00f6zler \u00fczerine Endonezya Cumhuriyeti ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u2019na onay vermesi ve akabinde k\u0131rm\u0131z\u0131-beyaz ulusal bayra\u011f\u0131n ilk defa A\u00e7e\u2019de g\u00f6ndere \u00e7ekilmesi A\u00e7e\u2019nin rol\u00fcn\u00fcn saptanmas\u0131nda \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6neme sahiptir. Ancak 1950\u2019li y\u0131llara do\u011fru gelindi\u011finde merkezi y\u00f6netimin s\u00f6zlerini tutmamas\u0131 \u00fczerine \u0130slamc\u0131 hareketler \u00fclkenin d\u00f6rt bir taraf\u0131nda ortaya \u00e7\u0131karken, A\u00e7e bu kervan\u0131n \u00f6nemli bir unsuru olarak yerini ald\u0131. \u0130\u015fte bu s\u00fcre\u00e7te Hasan di Tiro\u2019nun varl\u0131\u011f\u0131 ve ABD\u2019de Dar\u2019ul \u0130slam Hareketi\u2019nin d\u0131\u015fi\u015fleri sorumlusu olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, ge\u00e7mi\u015fi sadece Hollanda istilas\u0131na de\u011fil, Portekiz\u2019lilerin A\u00e7e s\u0131n\u0131rlar\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131 1510\u2019lu y\u0131llara kadar geriye giden g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u0130slamc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve prati\u011finin son d\u00f6nem g\u00f6stergesidir.<\/p>\n

Wali Hasan di Tiro<\/b><\/p>\n

Wali Nanggroe, A\u00e7e toplum gelene\u011finde \u00f6nemli bir unvand\u0131r. Bu anlam\u0131yla s\u00f6z konusu unvan\u0131 ta\u015f\u0131yacak ki\u015fide, A\u00e7e gelenek ve g\u00f6reneklerini yakinen bilen, karizmatik liderlik kabiliyetine sahip vb \u00f6zellikler aran\u0131r. S\u00f6z konusu bu unvan A\u00e7eliler taraf\u0131ndan son d\u00f6nemde Hasan di Tiro i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131. Bu unvan\u0131n A\u00e7e toplumundaki \u00f6nemini ortaya konulmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan, 15 A\u011fustos 2005 tarihinde imzalanan Helsinki Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131\u2019nda wali nanggroe unvan\u0131n\u0131n kurumsal boyutta tesisine yer verilmesi g\u00f6sterebiliriz. Bu konuda A\u00e7e Eyalet Parlamentosu\u2019nda \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u00fcr\u00fcyor. Tiro\u2019nun vefat\u0131n\u0131n ard\u0131ndan bu unvana kimin lay\u0131k g\u00f6r\u00fclece\u011fini s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

Helsinki Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131 (15 A\u011fustos 2005) ve Bar\u0131\u015f\u0131n Me\u015fruiyet Kazanmas\u0131<\/b><\/p>\n

4 Aral\u0131k 1976 tarihinde ba\u015flayan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketi zorlu ve sanc\u0131l\u0131 ge\u00e7en yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131l\u0131n ard\u0131ndan, Finlandiya eski devlet ba\u015fkan\u0131 ve Crisis Management Initiative<\/em> kurumu ba\u015fkan\u0131 Martti Ahtisaari\u2019nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri 15 A\u011fustos 2005 tarihinde Helsinki\u2019de GAM lideri Malik Mahmud ve Endonezya Merkezi h\u00fck\u00fcmetini temsilcisince imzaland\u0131.<\/p>\n

26 Aral\u0131k 2004 tarihinde ya\u015fanan deprem ve tsunaminin ard\u0131ndan, \u0130sve\u00e7\u2019te bulunan GAM y\u00f6netiminin Merkezi h\u00fck\u00fcmetle kurdu\u011fu temaslarda A\u00e7e halk\u0131na uluslararas\u0131 yard\u0131m\u0131n zaman\u0131nda ula\u015ft\u0131r\u0131labilmesi amac\u0131yla ate\u015fkes teklifi yap\u0131ld\u0131. D\u00f6nemin devlet ba\u015fkan\u0131 Susilo Bambang Yudhoyono\u2019nun da onay\u0131 ile yard\u0131m ekipleri A\u00e7e\u2019ye girerken, bir yandan da, Yudhoyono-Kalla ikilisinin g\u00f6reve geldi\u011fi 2004 y\u0131l\u0131 yaz aylar\u0131nda GAM ile yeniden bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine ba\u015flad\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te, Yusuf Kalla\u2019n\u0131n bir anlamda inisiyatifi ele alarak \u00f6zel kuryesi ile gerek A\u00e7e da\u011flar\u0131nda komutanlarla gerekse Hollanda ve \u0130sve\u00e7\u2019te s\u00fcrg\u00fcn h\u00fck\u00fcmeti yetkilileri ile yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmeler geli\u015fme g\u00f6steriyordu. Tsunami bu s\u00fcreci h\u0131zland\u0131ran bir fakt\u00f6r olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Bu bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131na kadarki s\u00fcreci k\u0131saca hat\u0131rlamakta ve hat\u0131rlatmakta fayda var.<\/p>\n

1998 y\u0131l\u0131nda ba\u015fta \u00fcniverite \u00f6\u011frencileri olmak \u00fczere toplumun t\u00fcm kesimlerinin dev meydan g\u00f6sterileri sonucu 32 y\u0131ll\u0131k devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ekilmek zorunda kalan Suharto\u2019nun ard\u0131ndan, 1999 y\u0131l\u0131nda Do\u011fu Timor\u2019da yap\u0131lan halk oylamas\u0131nda oylar\u0131n %80\u2019inin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k y\u00f6n\u00fcnde olmas\u0131, ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Ekim ay\u0131nda 1975\u2019ten itibaren Endonezya\u2019n\u0131n i\u015fgali alt\u0131ndaki Do\u011fu Timor\u2019un ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131 A\u00e7elileri umutland\u0131rd\u0131. A\u00e7eliler de benzeri bir referandum talebinde bulundular. D\u00f6nemin devlet ba\u015fkan\u0131 Gusdur lakapl\u0131 Abdurrahman Vahid, Caval\u0131 ultra milliyet\u00e7iler ve ordunun b\u00fcy\u00fck tepkisini \u00e7ekmi\u015f ve Do\u011fu Timor\u2019u satmakla su\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6te yandan, A\u00e7elilerin referandum talebine Vahid, \u201cBu mitinge olsa olsa y\u00fczlerce ki\u015fi kat\u0131l\u0131r\u201d diye istihza ile kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Oysa, milyonu a\u015fk\u0131n insan Beyt\u00fcrrahman Meydan\u0131\u2019nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in hayk\u0131r\u0131yordu. Ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7erisinde A\u00e7e Eyaleti ba\u015fkenti Banda A\u00e7e\u2019de bir milyonu a\u015fk\u0131n ki\u015finin kat\u0131l\u0131m\u0131 ile yap\u0131lan dev g\u00f6steride A\u00e7eliler benzeri talebi dile getirdiler. A\u00e7eliler, \u00f6zellikle uluslararas\u0131 \u00e7evrelerin dikkatini \u00e7ekebilmek i\u00e7in \u201cBM Bizi de G\u00f6r!\u201d yaz\u0131l\u0131 dev bir pankart a\u00e7t\u0131lar. Ancak A\u00e7e\u2019yi ne g\u00f6ren ne duyan oldu…<\/p>\n

Abdurrahman Vahid\u2019in Do\u011fu Timor\u2019un \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yolunu a\u00e7mas\u0131n\u0131n siyasi sonu\u00e7lar\u0131 b\u00fcy\u00fck oldu. Hakk\u0131nda a\u00e7\u0131lan ancak bug\u00fcne kadar kan\u0131tlanamam\u0131\u015f yolsuzluk iddialar\u0131 sonucu Vahid g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 ve yerine yard\u0131mc\u0131s\u0131 Endonezya Milliyet\u00e7i Partisi ba\u015fkan\u0131 ve Sukarno\u2019nun k\u0131z\u0131 Megawati Sukarnoputri getirildi. Bu d\u00f6nem A\u00e7e i\u00e7in yeni ac\u0131lar\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 anlam\u0131na geliyordu. \u201cA\u00e7e\u2019de bir tek damla kan d\u00f6k\u00fclmeyecek\u201d diyen Megawati d\u00f6neminde A\u00e7e\u2019de, Endonezya Ordusu\u2019nun 1975 y\u0131l\u0131 Aral\u0131k ay\u0131nda Do\u011fu Timor\u2019a yapt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131n\u0131n \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc 19 May\u0131s 2003 tarihi itibar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Vahid\u2019in apar topar g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131n\u0131n ard\u0131nda, uzmanlar Do\u011fu Timor\u2019a verilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kadar, A\u00e7e\u2019deki dev g\u00f6sterinin de b\u00fcy\u00fck rol\u00fc oldu\u011funu ileri s\u00fcrerler. Do\u011fu Timor\u2019a \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc veren Vahid\u2019in A\u00e7e\u2019ye de benzeri bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc vermesinin Endonezya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sonu anlam\u0131na gelece\u011finin bilincindeki merkezi y\u00f6netimin temel dinamiklerini olu\u015fturan ultra milliyet\u00e7iler ve ordu kurumu zaman\u0131nda tedbir ald\u0131lar…<\/p>\n

A\u00e7elilerin \u00fcz\u00fcnt\u00fcs\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. T\u00fcrkiye dahil olmak \u00fczere d\u00fcnya kamuoyu A\u00e7e\u2019deki tsunami y\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda y\u00fcrekleri da\u011flan\u0131rken, A\u00e7eliler bu do\u011fal afete farkl\u0131 bir yorum getirmektedirler. \u201cBiz sizi y\u0131llar \u00f6nce bekliyorduk! Bir tek \u0130slam \u00fclkesi yard\u0131ma gelmedi… Sava\u015f d\u00f6neminde ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z kar\u015f\u0131s\u0131nda tsunami bir \u015fey de\u011fil.\u201d diyerek serzeni\u015fte bulunuyorlar. Evet ba\u015fta T\u00fcrkiye olmak \u00fczere \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 A\u00e7e\u2019de yoktu. Birka\u00e7 cesur bat\u0131l\u0131 gazetecinin \u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6ze alarak girdikleri A\u00e7e Eyaleti\u2019nde yapt\u0131klar\u0131 \u00e7ekimler sayesinde baz\u0131 \u00fclkeler konuyu g\u00fcndeme getiriyordu sadece. A\u00e7eliler ni\u00e7in serzeni\u015fte bulunur, ni\u00e7in tsunamiyi bir kurtulu\u015f vesilesi kabul eder bunu iyi anlamak laz\u0131m. Bunu anlamak demek, bizim, yani M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrklerin kendisini hesaba \u00e7ekmesi anlam\u0131na da gelir.<\/p>\n

Tiro\u2019suz Bar\u0131\u015f Olmaz!<\/b><\/p>\n

Helsinki Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, gerek merkezde yani Cakarta y\u00f6netiminde gerekse A\u00e7e\u2019de kimi \u00e7evreler bar\u0131\u015f\u0131n k\u0131sa s\u00fcreli olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcnde bulunarak 9 Aral\u0131k 2002 tarihinde imzalaman silahlar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 (COHA) anla\u015fmas\u0131na at\u0131fta bulunuyorlard\u0131. S\u00f6z konusu \u00e7evreler Hasan di Tiro\u2019nun anla\u015fmay\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fckleri gibi, Tiro\u2019nun vefat etti\u011fi haberini yayarak A\u00e7e toplumunda huzursuzluk ve karga\u015fa \u00e7\u0131karma planlar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koydular. Bu nedenle Hasan di Tiro\u2019nun A\u00e7e\u2019ye geli\u015fi tarihi bir anlam ifade ediyordu. Asl\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n GAM \u00fcst d\u00fczey y\u00f6netimi eli yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde Hasan di Tiro\u2019nun bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131ndan sonra A\u00e7e\u2019ye gelmesinin g\u00fcndeme geldi\u011fi ancak hangi s\u0131fatla A\u00e7e\u2019de bulunaca\u011f\u0131 sorusunun cevab\u0131 aran\u0131yordu. Bu sorgulaman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, bir kayg\u0131 da ortaya yok de\u011fildi. Yani \u00f6nemli bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hareketi liderinin can g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131… Bu ortam\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir s\u00fcre\u00e7 ve \u00e7aban\u0131n sergilenmesi gerekiyordu. Bu s\u00fcre\u00e7 11 Ekim 2008 tarihinde Hasan di Tiro\u2019nun A\u00e7e\u2019ye geli\u015fi ile sonu\u00e7land\u0131. Bu ziyaret s\u0131ras\u0131nda Tiro\u2019nun Beyt\u00fcrrahman Meydan\u0131\u2019nda binlerce A\u00e7eliye yapt\u0131\u011f\u0131 selamlama ve onun ad\u0131na Tunku Malik Mahmud\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma art\u0131k bar\u0131\u015f s\u00fcrecinin A\u00e7e\u2019de yerle\u015fti\u011finin, siyasi merciin en \u00fcst\u00fcnde yer alanlarca kabul\u00fc anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu. Tiro, bu ziyaretinde Cakarta\u2019da Yusuf Kalla ile de g\u00f6r\u00fc\u015fmek suretiyle merkezi h\u00fck\u00fcmet nezdinde de tan\u0131n\u0131rl\u0131k ve me\u015fruiyet kazand\u0131.<\/p>\n

Tiro ve Sonras\u0131<\/b><\/p>\n

Hasan di Tiro\u2019nun vefat\u0131, A\u00e7e\u2019de uzun 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu anlam\u0131na geliyor. A\u00e7e, art\u0131k yeni bir d\u00f6nemde. Bu d\u00f6nem Tiro\u2019nun Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131\u2019na onay\u0131 ile kesinlik kazand\u0131. \u00d6te yandan,Endonezya Cumhuriyeti Merkezi y\u00f6netimi de Hasan di Tiro\u2019ya vefat\u0131ndan birka\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce Endonezya kimlik kart\u0131 vermek suretiyle bir anlamda Tiro\u2019nun ana topraklara kabul\u00fcn\u00fc tescil etmi\u015f oldu.<\/p>\n

Tiro\u2019nun vefat\u0131 ile A\u00e7e yeni bir belirsizli\u011fe s\u00fcr\u00fcklenmeyecektir. Entellekt\u00fcel ve siyasi birikimi olan bir kadroya sahip bu hareket, gen\u00e7 neslin d\u00f6nemin gerektirdi\u011fi siyasi, ekonomik, entellekt\u00fcel geli\u015fimlerin kazan\u0131m\u0131 ile varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek. A\u00e7e\u2019de yeni bir olgu var ve akademisyenler ve entellekt\u00fceller bu kavram\u0131n i\u00e7ini doldurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u201cYeni A\u00e7e\u201d (Aceh Baru)!<\/p>\n

Tiro\u2019nun onay\u0131 ile A\u00e7e Valili\u011fi\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra, A\u00e7e Eyalet ve yerel Parlamentolar\u0131\u2019nda b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu elde eden GAM\u2019\u0131n siyasi kanad\u0131 A\u00e7e Partisi bar\u0131\u015f\u0131n s\u00fcreklili\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, bar\u0131\u015f\u0131n olmazsa olmazlar\u0131ndan ekonomik kalk\u0131nman\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Aradan ge\u00e7en yakla\u015f\u0131k be\u015f y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemde A\u00e7e\u2019nin b\u00f6lgesel kalk\u0131nma hamlesini ger\u00e7ekle\u015ftirmesine olanak tan\u0131yacak pek \u00e7ok ikili anla\u015fmalar imzaland\u0131. Endonezya Merkezi h\u00fck\u00fcmetin de, A\u00e7e\u2019nin kalk\u0131nmas\u0131n\u0131n Endonezya\u2019n\u0131n kalk\u0131nmas\u0131 anlam\u0131na geldi\u011finin bilincinde olan y\u00f6neticilere sahip olmas\u0131, bar\u0131\u015f s\u00fcrecinin ciddi bir deste\u011fe sahip oldu\u011fu izlenimi veriyor.<\/p>\n

Not:<\/b> Bu metinle ilgili haz\u0131rl\u0131k yaparken, g\u00f6z\u00fcme 13.06.2010 tarihli bir haber ili\u015fti. Ba\u015fbakan Recep Tayyip Erdo\u011fan\u2019\u0131n Rize\u2019de T\u00fcrkiye\u2019nin d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n gere\u011fi olarak \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 ile ilgilenmesine ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada kendisine verilen bilgi notu do\u011frultusunda A\u00e7e\u2019yi de konu ediniyor. Ancak Say\u0131n Ba\u015fbakan\u2019a A\u00e7e ile ilgili bu bilgi notunu kim verdi ise b\u00fcy\u00fck hata yapm\u0131\u015f. Tarih yanl\u0131\u015f, i\u00e7erik yanl\u0131\u015f, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin g\u00f6nderdi\u011fi varsay\u0131lan yard\u0131m filosu say\u0131s\u0131 yanl\u0131\u015f… Pek \u00e7ok ilmi \u00e7al\u0131\u015fma varken, geli\u015fi g\u00fczel haz\u0131rlanm\u0131\u015f internet sayfalar\u0131ndaki \u00e7iziktirmelerle bir Ba\u015fbakan\u0131 bilgilendirmek devlet ciddiyeti ile ba\u011fda\u015faca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Anla\u015f\u0131lan o ki, daha devletin \u00fcst tabakas\u0131ndaki y\u00f6neticilerimiz A\u00e7e\u2019yi anlayamam\u0131\u015f. Anlayamad\u0131klar\u0131 gibi Say\u0131n Ba\u015fbakan\u0131 da yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendiriyorlar. Cakarta B\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fimizin bir \u201cA\u00e7e Politikas\u0131\u201d var m\u0131d\u0131r? T\u00fcrk D\u0131\u015f \u0130\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na A\u00e7e ile ilgili ne gibi bilgiler aktar\u0131lmaktad\u0131r? Do\u011frusu merak edilmeyecek gibi de\u011fil. Bar\u0131\u015f s\u00fcrecinde T\u00fcrkiye\u2019ye yap\u0131lan ve ilgili kurumlara iletti\u011fimiz gayri resmi talepler ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Bu s\u00fcrece T\u00fcrkiye nas\u0131l m\u00fcdahale ve katk\u0131da bulunmu\u015ftur? Gelecekte olas\u0131 bir \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019nin bir tasarrufu s\u00f6z konusu mudur? Yoksa y\u0131llarca oldu\u011fu gibi -hi\u00e7bir makul, mant\u0131kl\u0131 ve bilimsel ger\u00e7ekli\u011fi olmamas\u0131na ra\u011fmen- PKK kart\u0131 korkusuna A\u00e7e gene mi g\u00f6zlerden \u0131rak tutulacak? Evet, Say\u0131n Ba\u015fbakan\u2019\u0131n dan\u0131\u015fmanlar\u0131n\u0131n bu sorular\u0131 hakk\u0131 ile cevapland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 umuyor ve T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti nezdinde A\u00e7e\u2019nin hak etti\u011fi yeri almas\u0131n\u0131n tarihi bir sorumluluk oldu\u011funu belirtmek istiyoruz.<\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

A\u00e7eli \u00fcnl\u00fc lider Hasan di Tiro ge\u00e7ti\u011fimiz haftalarda vefat etti. Bu vefat sadece A\u00e7e\u2019nin de\u011fil, A\u00e7e\u2019nin temsil etti\u011fi b\u00fcy\u00fck sistemin de analiz edilmesini gerektirecek \u00f6nemde. 29 Haziran 2010 Sal\u0131 – 11:36 Mehmet \u00d6zay \/ T\u0130METURK\/ A\u00e7e Hasan di Tiro vefat etti. Bu vefat sadece A\u00e7e\u2019nin de\u011fil, A\u00e7e\u2019nin temsil etti\u011fi b\u00fcy\u00fck sistemin de -en az\u0131ndan G\u00fcneydo\u011fu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-972","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ace"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/972","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=972"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/972\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3302,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/972\/revisions\/3302"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=972"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=972"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=972"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}