Bu ay\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u00c7in\u2019in uzun s\u00fcredir s\u00f6ylem d\u00fczeyinde g\u00fcndeme getirdi\u011fi G\u00fcney \u00c7in Denizi\u2019ndeki teritoryal haklar meselesinde i\u015fi fiiliyata d\u00f6kmesi dikkat \u00e7ekti. \u0130ddian\u0131n fiili boyuta ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n zamanlamas\u0131 da i\u015fin bizatihi kendisi kadar \u00f6nemliydi. \u00c7\u00fcnk\u00fc Nisan ay\u0131nda ABD Ba\u015fkan\u0131 Barack Obama\u2019n\u0131n b\u00f6lgeye yapt\u0131\u011f\u0131 ziyarette ABD y\u00f6netimi Japonya, Filipinler kadar Malezya\u2019yla da \u00e7e\u015fitli boyutlarda g\u00fcvenlik ve savunma konular\u0131nda i\u015fbirli\u011fine imza atm\u0131\u015ft\u0131. Malezya\u2019da a\u00e7\u0131k\u00e7a \u2018\u00c7in\u2019 ad\u0131 zikredilmese de, Japonya ve Filipinler\u2019de yaz\u0131l\u0131 belgeler d\u00fczeyinde savunma i\u015fbirli\u011fi g\u00fcndeme geldi. Ayr\u0131ca, 10-11 May\u0131s tarihlerinde ASEAN d\u00f6nem ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcten Myanmar\u2019\u0131n ba\u015fkenti Nay Pyi Taw\u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen 24. ASEAN Zirvesi \u00f6ncesine gelmesi de dikkat \u00e7ekiciydi.<\/p>\n
\u00c7in bu son giri\u015fimi \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan yeni bir d\u00f6nemin de ba\u015flang\u0131c\u0131 olmay\u0131 hak ediyor. \u0130lki, \u00c7in, b\u00f6lgedeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sadece askeri bir g\u00f6vde g\u00f6sterisiyle de\u011fil, sivil ve ekonomik a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131yla g\u00f6sterdi.\u00a0 \u00c7in, bug\u00fcne kadar sadece bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ilgili \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131na veya birden fazla \u00fclkenin hak iddia etti\u011fi b\u00f6lgelerde avlanmas\u0131yla kendini g\u00f6steriyordu. Oysa, son \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda bir milyar dolar harcayarak in\u015fa ettirdi\u011fi \u2018Haiyang 981\u2019 adl\u0131 y\u00fczer petrol sondaj istasyonunu Vietnam s\u0131n\u0131rlar\u0131na g\u00f6ndermesiyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ekonomik nedenlerini ortaya koyuyor. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck, Bat\u0131 medyas\u0131nda ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, \u00c7inli yetkililer y\u00fczer petrol sondaj istasyonunun gezdi\u011fi noktalar\u0131n \u00c7in b\u00f6lgesi olarak kabul edilece\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 \u2018b\u00f6lgesel hak iddilar\u0131\u2019nda yeni bir anlay\u0131\u015f\u0131 ortaya koyuyor.<\/p>\n
Bu durum, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, b\u00f6lge \u00fclkelerinin uluslararas\u0131 hukuk ba\u011flam\u0131nda yeni bir a\u00e7\u0131l\u0131ma da sebep oldu ve olmaya devam ediyor. \u0130lki, Filipinler y\u00f6netiminin, \u00fclkenin k\u0131ta sahanl\u0131\u011f\u0131na girdi\u011fini iddia etti\u011fi \u00c7inli bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131 tutuklamas\u0131 ve ard\u0131ndan \u00c7in\u2019i Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019e \u015fikayet etmesi, sorunun b\u00f6ylece ilk defa resmi d\u00fczeyde uluslararas\u0131 kurumlara ta\u015f\u0131nmas\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131yor. Filipinler, BM\u2019nin Deniz Yasas\u0131\u2019na dayanarak s\u00f6z konusu k\u0131ta sahanl\u0131\u011f\u0131nda ekonomik aktivitelerin korunmas\u0131 i\u00e7in Tahkim\u2019e gitti. Filipinler ve Vietnam y\u00f6netimlerinin t\u00fcm \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen, ASEAN Zirvesi\u2019nde \u00c7in\u2019i hedef alan ifadelere yer verilmemesi, bu iki \u00fclkeyi hedef birli\u011fi noktas\u0131nda bug\u00fcne kadar olmayacak denli yan yana getirdi. D\u00fcn Vietnam Ba\u015fbakan\u0131 Nguyen Tan Dung Manila\u2019y\u0131 ziyaret etti.\u00a0 Filipinler Ba\u015fkan\u0131 Aquino ile Nguyen, yapt\u0131klar\u0131 ortak a\u00e7\u0131klamada \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 ortak hareket etme karar\u0131 ald\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Nguyen\u2019in a\u00e7\u0131klamas\u0131nda vurgu sadece Vietnam\u2019\u0131n ulusal g\u00fcvenli\u011fi de\u011fildi. Buna il\u00e2ve olarak, \u00c7in\u2019in dev petrol sondaj istasyonuyla G\u00fcney \u00c7in Denizi\u2019nde deniz trafi\u011finin g\u00fcvenli\u011fini tehdit etti\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131 amac\u0131n sorunu uluslararas\u0131 platforma ta\u015f\u0131ma gayesi g\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya koyuyor.<\/p>\n
Her iki \u00fclkenin ASEAN \u00fcyesi oldu\u011fu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu karar\u0131n ASEAN i\u00e7erisinde \u00c7in dolay\u0131m\u0131nda yeni bir g\u00fc\u00e7 ekseninin ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fini akla getiriyor. \u00c7in s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u2018taraf\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131\u2019 ortaya koyan ASEAN \u00fcyelerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7ekincesinin temelinde \u00c7in\u2019le olan ticari ve ekonomik i\u015fbirlikleri yat\u0131yor. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda da Malezya geliyor. Son be\u015f y\u0131ld\u0131r Malezya\u2019n\u0131n d\u0131\u015f ticaretinde en b\u00fcy\u00fck pay\u0131 \u00c7in al\u0131rken, \u00c7in\u2019in ASEAN \u00fcye \u00fclkeleri aras\u0131nda en \u00e7ok ticari ili\u015fkisi de Malezya ile ger\u00e7ekle\u015fiyor. Tabii Malezya\u2019ya vurgu bununla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. As\u0131l \u00f6nemli olan, Malezya\u2019n\u0131n 1 Ocak 2015\u2019den itibaren ASEAN d\u00f6nem ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcstlenecek olmas\u0131ndan kaynaklanan bir hassasiyet de s\u00f6z konusu.<\/p>\n
Kimi g\u00f6zlemciler, \u00c7in\u2019le ticari ili\u015fkileri g\u00f6rece s\u0131n\u0131rl\u0131 olan Filipinler\u2019in \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 do\u011fal kar\u015f\u0131l\u0131yor. Bir di\u011fer nokta ise ABD\u2019nin Filipinlerin yan\u0131nda olmas\u0131, Ba\u015fkan Aquion y\u00f6netiminin elini g\u00fc\u00e7lendiren bir unsur olarak tel\u00e2kki ediliyor. Ancak Vietnam Ba\u015fbakan\u0131\u2019n\u0131n \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli savunma se\u00e7eneklerini hayata ge\u00e7irecekleri ifadesi, \u00f6nemli \u00c7in yat\u0131r\u0131mlar\u0131na ve ticaretine konu olan Vietnam\u2019\u0131n farkl\u0131 ba\u011flamda de\u011ferlendirmeyi gerektiriyor. Kald\u0131 ki, Vietnam\u2019\u0131n Filipinler gibi yan\u0131 ba\u015f\u0131nda ordusuyla haz\u0131r ve naz\u0131r bir ABD bulunmuyor. Vietnam\u2019\u0131n konumunu farkl\u0131 k\u0131lan bir di\u011fer husus ise, \u00fclkede resmi makamlardan gelen tepkilerden ziyade, kamuoyunda kayda de\u011fer bir tepkinin olu\u015fmas\u0131 \u00c7in yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 hedef alan bir t\u00fcr ayaklanmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Asl\u0131nda \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirilen benzer g\u00f6sterilere daha \u00f6nce Manila\u2019da da tan\u0131k olunmu\u015ftu. Ne var ki, \u00c7in k\u00f6kenli \u015firketlerin mal varl\u0131klar\u0131na ve de \u00c7inli i\u015f\u00e7ilere y\u00f6nelik b\u00f6ylesine bir tepki ilk defa g\u00fcndeme geliyor. Bu anlamda, \u00c7in\u2019in son te\u015febb\u00fcs\u00fcn\u00fcn, s\u00f6z konusu bu iki \u00fclkede sadece resmi makamlardan gelen tepkilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmamas\u0131, \u00c7in tehditlerine kar\u015f\u0131 ASEAN i\u00e7erisinde ses getiren sivil bir yap\u0131n\u0131n olu\u015fumu a\u00e7\u0131s\u0131ndan dikkate al\u0131nmal\u0131.<\/p>\n
Vietnam\u2019\u0131n Filipinler\u2019in izinden giderek BM\u2019ye ba\u015fvurmas\u0131, \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 bir yapt\u0131r\u0131m getirmeyecek. \u00c7\u00fcnk\u00fc BM\u2019nin Deniz Yasas\u0131\u2019n\u0131n herhangi bir zorlay\u0131c\u0131 yan\u0131 bulunmuyor. Ancak BM gibi k\u00fcresel temsil makam\u0131ndaki bir kuruma ta\u015f\u0131nacak tart\u0131\u015fmalar\u0131n, \u00f6zellikle ASEAN ve \u00c7in\u2019e \u015fu veya bu \u015fekilde rakip \u00fclkeler nezdinde kabul g\u00f6rmesi \u00c7in \u00fczerinde bir bask\u0131 unsuru olacakt\u0131r. Bu durum, bir s\u00fcredir g\u00fcndeme getirilen \u2018Eylem Kurallar\u0131\u2019 konusunda \u00c7in\u2019i masaya \u00e7ekmeyi de sa\u011flayacakt\u0131r. Zaten bu konuda \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6zlemledi\u011fimiz b\u00f6lgedeki baz\u0131 sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin de i\u015fini kolayla\u015ft\u0131racak. Bug\u00fcne kadar G\u00fcney \u00c7in Denizi\u2019nde \u00c7in\u2019in hak iddias\u0131 ve akainde fiili tasarruflar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilememesinde ASEAN i\u00e7erisinde siyasi iradenin has\u0131l olmamas\u0131n\u0131n katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck. Bu ba\u011flamda Filipinler ve Vietnam\u2019\u0131n giri\u015fimlerinin ASEAN i\u00e7erisinde siyasi duru\u015f tesisinde tetikleyici olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n