{"id":6581,"date":"2026-07-27T15:34:43","date_gmt":"2026-07-27T15:34:43","guid":{"rendered":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/?p=6581"},"modified":"2026-07-27T15:34:44","modified_gmt":"2026-07-27T15:34:44","slug":"ibrahim-muteferrika-uzerine-tartismalar-ve-celiskiler-debates-and-contradictions-regarding-ibrahim-mutaferrika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/ibrahim-muteferrika-uzerine-tartismalar-ve-celiskiler-debates-and-contradictions-regarding-ibrahim-mutaferrika\/","title":{"rendered":"\u0130brahim M\u00fcteferrika \u00fczerine tart\u0131\u015fmalar ve \u00e7eli\u015fkiler \/ Debates and contradictions regarding Ibrahim Mutaferrika"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mehmet \u00d6zay &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 27.07.2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n, Osmanl\u0131 toplumunda genel itibar\u0131yla modernle\u015fme s\u00fcreci olarak adland\u0131r\u0131labilecek yap\u0131la\u015fma i\u00e7erisindeki rol\u00fc kadar, ki\u015fili\u011fi, ait oldu\u011fu dini yap\u0131, Osmanl\u0131 toplumuna ne \u015fekilde adapte oldu\u011fu gibi konular da ilgili yazarlar taraf\u0131ndan tart\u0131\u015fma konusu yap\u0131l\u0131yor. Sosyolojik olarak b\u00f6ylesi bir tart\u0131\u015fman\u0131n yerinde oldu\u011funa ku\u015fku yok.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu \u00e7er\u00e7evede, \u00f6nceki iki yaz\u0131da k\u0131saca dikkate \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u00fczere, bu tart\u0131\u015fman\u0131n Berkes Hoca, Co\u015fan Hocaefendi ve Tezcan Hoca\u2019n\u0131n konuyu ele al\u0131\u015flar\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkililik ba\u011flam\u0131nda g\u00f6rece uzun aral\u0131klarla da olsa, yeniden g\u00fcndeme gelmi\u015f olmas\u0131, \u0130brahim M\u00fcteferrika \u00f6zelinde ve de, Osmanl\u0131 modernle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinin erken d\u00f6nemine dair tart\u0131\u015fman\u0131n halen var oldu\u011funa i\u015faret ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu durum, ayn\u0131 zamanda tarihsel kronolojik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n kat\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, daha canl\u0131, dinamik s\u00fcre\u00e7lerin varl\u0131\u011f\u0131na akla getirdi\u011fi ve bunlar \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnce geli\u015ftirmemize imkan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, olduk\u00e7a faydal\u0131 da.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tart\u0131\u015fman\u0131n bir yan\u0131nda yukar\u0131da ad\u0131 ge\u00e7en modern yazarlar\u0131n dini-siyasal aidiyetleri ile \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ve de bir \u00f6\u00e7l\u00fcde ele\u015ftirle yakla\u015f\u0131mlar\u0131na konu olan \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n, dini yakla\u015f\u0131m\u0131 aras\u0131nda do\u011frudal bir ili\u015fki g\u00fcndeme gelip gelmedi\u011fi gibi gayet ilgin\u00e7 bir durum bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bir \u00f6nceki yaz\u0131da, Tezcan Hoca\u2019n\u0131n Berkez ve Co\u015fan Hocaefendi\u2019nin yakla\u015f\u0131mlar\u0131ndaki benzerli\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz, ulus-devlet din-devlet y\u00f6nelimiyle ili\u015fkilendirmesine y\u00f6nelik saptamam do\u011fru ise, ortada a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 b\u00f6ylesi bir ili\u015fkilili\u011fi do\u011fruluyor demektir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Burada, elbette Tezcan Hoca\u2019n\u0131n ortaya koydu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn kayna\u011f\u0131nda, ad\u0131 ge\u00e7en iki yazar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinin bilimselli\u011fine y\u00f6nelik ele\u015ftirellik kadar, bizatihi sahip oldu\u011fu dini-siyasal ba\u011fl\u0131l\u0131k, aidiyet ve hissiyat\u0131n ne denli rol oynay\u0131p oynamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00fcndeme getirmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130lgili yaz\u0131larda, ortaya konulan yakla\u015f\u0131mlardan birinin, \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n bir din olarak \u0130slam\u0131 se\u00e7mesinde \u00f6nceki ya\u015fam\u0131nda hangi H\u0131ristiyan mezhebine veya sektine ait oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011filim var. bunda, \u00f6rne\u011fin, H\u0131ristiyanl\u0131k i\u00e7erisinde var olan bildik mezhepler ile g\u00f6rece, daha az bilinenlerden oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm \u201cBirlik\u00e7ilik\u201d (Unitarianism) mezhebine ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n sadece \u0130brahim M\u00fcteferrika i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 inan\u00e7 \u00f6rg\u00fcs\u00fcndeki di\u011fer bireyler i\u00e7in de \u0130slam\u2019\u0131 anlama, \u0130slam\u2019a yak\u0131nla\u015fma noktas\u0131nda bir e\u011filimi do\u011fal olarak i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6te yandan, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sezgisellikle, \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n \u0130slam\u0131 pragmatik, bir anlamda \u00e7\u0131karc\u0131 olarak se\u00e7ti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde de bir yakla\u015f\u0131m ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yani, bir \u015fekilde b\u00fcnyesine dahil oldu\u011fu Osmanl\u0131 toplumunda \u00e7ok da zor olmayacak bir g\u00f6zlem s\u00fcreciyle b\u00fcrokrasinin \u00e7etrefil basamaklar\u0131nda y\u00fckselebilmek i\u00e7in ihtiya\u00e7 duydu\u011fu anla\u015f\u0131lan destek, sosyal a\u011f ve kendine uygun \u2018hami\u2019 (patron) bulma zorunlulu\u011fundan ne\u015fet eden bir s\u00fcreci tecr\u00fcbe etti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde bir g\u00f6r\u00fc\u015f bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu noktada, biraz daha geriye do\u011fru giderek, \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nceki halini k\u0131saca hat\u0131rlamak gerekir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu \u00e7er\u00e7evede, Osmanl\u0131 toplumu i\u00e7ine giri\u015fine neden olan s\u00fcre\u00e7te, \u201czaten \u00e7ocukluk ve erken gen\u00e7lik d\u00f6nemlerinde mensubu oldu\u011fu kilise e\u011fitimi ve y\u00f6nelimi ile kendi ki\u015fili\u011finde var olan dini yap\u0131la\u015fman\u0131n etkisiyle g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck m\u00fc?\u201d yoksa \u201cd\u00f6nemin sava\u015f ko\u015fullar\u0131nda Osmanl\u0131 ordusunun eline esir olarak d\u00fc\u015fen di\u011fer Macarlarla birlikte yolunun \u0130stanbul\u2019a d\u00fc\u015fmesiyle olu\u015fan yeni bir sosyal s\u00fcre\u00e7 mi etkili olmu\u015ftur?\u201d sorusunu yeniden sorulabilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130lk hale Tezcan Hoca\u2019n\u0131n buldu\u011fu alternatif, -\u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n \u2018Unitarianism\u2019 olamayaca\u011f\u0131na dair di\u011fer ele\u015ftirileri bir yana, Ahmet Usta adl\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya ait, \u0130slam tarihi alan\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bulgular\u0131na dayan\u0131yor. Buna g\u00f6re, H\u0131ristiyan mezhepleri ve\/ya sektleri aras\u0131nda Barnabasc\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n Unitarianizm\u2019den daha \u00e7ok \u0130slam tevhid inanc\u0131na yak\u0131n oldu\u011fu ortaya konuyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bununla birlikte, ne Berkes\u2019in ne de Co\u015fan Hocaefendi\u2019nin i\u00e7inde bulunduklar\u0131 ko\u015fullarda ortaya koyduklar\u0131 metinlerinde H\u0131ristiyan mezhepleri aras\u0131nda var olan veya oldu\u011fu belirtilen ili\u015fkisi ele almam\u0131\u015f olmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Vard\u0131klar\u0131 sonu\u00e7 ise onlar\u0131n mevcut kaynaklar \u00fczerinden, ortaya koyduklar\u0131 mant\u0131ksal \u00e7\u0131kar\u0131mlarla ili\u015fkilidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6te yandan, Tezcan Hoca\u2019n\u0131n iddias\u0131nda sorunun, Unitarianism ve Barnabasc\u0131l\u0131k ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011fu olas\u0131 ikinci tecr\u00fcbe yani, k\u00f6lelik s\u00fcreci ve ard\u0131ndan, \u0130slam\u2019\u0131, -pragmatik ve \u00e7\u0131karc\u0131 bir e\u011filimle- bir din olarak se\u00e7mesine k\u0131saca de\u011fineyim. \u00d6ncelikle burada dikkat \u00e7eken husus, onun tabiri caizse, \u201czehir gibi bir efendisi\u201d oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde. Kan\u0131mca burada bir hata olsa gerek. \u0130dealle\u015ftirmemekle birlikte, Osmanl\u0131 ordusuna esir d\u00fc\u015fenlerin \u00f6yle geli\u015fig\u00fczel esir pazar\u0131na ve oradan da bir zalim efendiye d\u00fc\u015fme s\u00fcre\u00e7leri \u00fczerinde durup d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeye de\u011fer.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130brahim M\u00fcteferrika gibi, ilmi a\u00e7\u0131dan gayet donan\u0131ml\u0131 bir ki\u015finin ne herhangi bir Osmanl\u0131 otoritesi taraf\u0131ndan sorgulanmadan esir pazar\u0131na d\u00fc\u015fmesi ne de, t\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7lerde derdini ifade edemeyece\u011fi ve kalipre ki\u015fili\u011fini kendisine kan\u0131tlayamayaca\u011f\u0131 bir ki\u015fiyle kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n ki\u015fili\u011fi, din de\u011fi\u015ftirmesi ve di\u011fer toplumsal de\u011fi\u015fim s\u00fcre\u00e7leri \u00fczerine bir anlamda, spek\u00fclasyon ve \u00f6te yandan, mevcut kaynaklar\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131yla dikkat \u00e7ekmesinin temel nedeni onun kendi biyografisini kaleme almam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gayet ilgin\u00e7 de\u011fil mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u00f6ylesine entellekt\u00fcel bir birikim ve bu birikimini Osmanl\u0131 toplumu gibi gayet \u00f6nemli bir yap\u0131 i\u00e7erisinde bask\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015f bir ki\u015finin kendi ya\u015fam hikayesini az \u00e7ok veya derli toplu kaleme al\u0131p yay\u0131nlamam\u0131\u015f olmas\u0131 akla yeni sorular\u0131 getiriyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mehmet \u00d6zay &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 27.07.2026 \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n, Osmanl\u0131 toplumunda genel itibar\u0131yla modernle\u015fme s\u00fcreci olarak adland\u0131r\u0131labilecek yap\u0131la\u015fma i\u00e7erisindeki rol\u00fc kadar, ki\u015fili\u011fi, ait oldu\u011fu dini yap\u0131, Osmanl\u0131 toplumuna ne \u015fekilde adapte oldu\u011fu gibi konular da ilgili yazarlar taraf\u0131ndan tart\u0131\u015fma konusu yap\u0131l\u0131yor. Sosyolojik olarak b\u00f6ylesi bir tart\u0131\u015fman\u0131n yerinde oldu\u011funa ku\u015fku yok. Bu \u00e7er\u00e7evede, \u00f6nceki iki yaz\u0131da k\u0131saca dikkate [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":6583,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,75,1],"tags":[],"class_list":["post-6581","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gunluk-yazilar","category-sosyoloji-tarih","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6581","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6581"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6581\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6582,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6581\/revisions\/6582"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6583"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6581"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6581"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6581"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}