{"id":5490,"date":"2024-10-12T07:51:49","date_gmt":"2024-10-12T07:51:49","guid":{"rendered":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/?p=5490"},"modified":"2024-10-12T07:51:50","modified_gmt":"2024-10-12T07:51:50","slug":"erken-donem-portekiz-somurgeciliginde-bazi-yapisal-unsurlar-some-structural-elements-in-early-portuguese-colonialism","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/erken-donem-portekiz-somurgeciliginde-bazi-yapisal-unsurlar-some-structural-elements-in-early-portuguese-colonialism\/","title":{"rendered":"Erken d\u00f6nem Portekiz s\u00f6m\u00fcrgecili\u011finde baz\u0131 yap\u0131sal unsurlar \/ Some structural elements in early Portuguese colonialism"},"content":{"rendered":"\n

Mehmet \u00d6zay                                                                                                            12.10.2024<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bat\u0131 Avrupal\u0131 denizci uluslar\u0131n, s\u00f6m\u00fcrgecilik s\u00fcre\u00e7lerine dair erken d\u00f6nem anlat\u0131lar\u0131 bize, \u2018kaba bir s\u00f6m\u00fcrgecilik\u2019 vurgusu yerine, temellere dair kayda de\u011fer veriler sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Aksine ortada bir yandan, ekonomi ve bilgi alan\u0131nda, kas\u0131tl\u0131 ve niyetli bir yap\u0131lanma ve \u00f6te yandan, bu unsurlar\u0131 biraraya getirecek \u00e7evrelerde var olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ruhun \u00f6zellikleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

Temellerin olu\u015fum<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu maddi ve manevi ba\u011flamlar\u0131 biraraya getirmeyi sa\u011flayacak, gayet \u00f6nemli bir haz\u0131rl\u0131k a\u015famas\u0131 bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu durum, Avrupa\u2019da \u2018Karanl\u0131k\u2019 d\u00f6nemin ge\u00e7ilmi\u015f ve Avrupa\u2019da var olan milletlerin kendi aralar\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 k\u0131smen sona ermi\u015f olmas\u0131n\u0131n rol\u00fc yabana at\u0131lamaz.<\/p>\n\n\n\n

Ya da, buna il\u00e2ve olarak, \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 \u00f6zelinde d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, Avrupa i\u00e7i \u00e7at\u0131\u015fmadan, -en az\u0131ndan, Avrupa K\u0131tas\u0131\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde- kendini ay\u0131rabilen bir s\u00fcrecin geli\u015fmekte oldu\u011funu da ileri s\u00fcr\u00fclebiliriz.[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bununla s\u00f6ylemek istedi\u011fimiz, kapal\u0131 denizlerden a\u00e7\u0131k denizlere yani, Okyanuslara a\u00e7\u0131lmada ilgili uluslar\u0131n ne t\u00fcr bir y\u00f6ntem izledikleri, nelerle ve kimlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131, bu kar\u015f\u0131la\u015fmalar \u00fczerine refleksif bir yakla\u015f\u0131m sergileyerek s\u00fcreci yeniden ve de \u2018onararak\u2019 devam ettirdikleri g\u00f6zlemleniyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu yaz\u0131da, s\u00f6z konusu s\u00f6m\u00fcrgecilik s\u00fcre\u00e7lerinin, erken d\u00f6nem evrelerine dair baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri, Portekizlilerin Afrika k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki ilk tecr\u00fcbeleri ba\u011flam\u0131nda k\u0131saca ele alaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

1414 il\u00e2 1448 y\u0131llar\u0131 aras\u0131na tekab\u00fcl eden bu erken d\u00f6nem denizcili\u011fe dair te\u015febb\u00fcsler bize, 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Portekizlileri, Hindistan sahillerine \u00e7\u0131kartabilmi\u015f olmas\u0131n\u0131 yeniden de\u011ferlendirme imk\u00e2n\u0131 tan\u0131yacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Denizci Henry \u00f6ncesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Portekizliler ve denizcilik dendi\u011finde akla gelen ilk isim \u2018Denizci Henry (Henry the Navy<\/em>) (1394-1463). Kral Henry\u2019nin, \u2018Denizci\u2019 (the Navy<\/em>) lakab\u0131n\u0131 almas\u0131n\u0131n gayet a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde, bu s\u00fcre\u00e7teki rol\u00fcne at\u0131fta bulundu\u011fu ortada. <\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte, s\u00fcrecin \u00f6ncesi oldu\u011funa da ku\u015fku yok…<\/p>\n\n\n\n

Nihayetinde bir kurumsal yap\u0131 olarak denizcili\u011fin geli\u015fmesinin \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 gibi G\u00fcney Avrupa\u2019n\u0131n, Akdeniz ve Okyanus\u2019a kom\u015fu b\u00f6lgesinde, 15. y\u00fczy\u0131l ilk yar\u0131s\u0131nda icad edildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fru olmayan bir yakla\u015f\u0131ma tekab\u00fcl ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Belki, Denizci Henry ba\u011flam\u0131nda sorulmas\u0131 gereken husus, \u2018O\u2019nun, ni\u00e7in b\u00f6ylesi bir e\u011filimi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ortaya koydu\u011fu ve bunda, istikrarl\u0131 bir s\u00fcreci devam ettirdi\u011fi\u2019 \u015feklinde olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu soruya belki, a\u015fa\u011f\u0131da kayda de\u011fer bir \u015fekilde, cevap verme imk\u00e2n\u0131 bulaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Denizci Henry\u2019den \u00f6nce, babas\u0131 Kral John\u2019un denizcili\u011fe, kayda de\u011fer bir yat\u0131r\u0131m\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor…<\/p>\n\n\n\n

Portekizlilerin, 1415 y\u0131l\u0131nda, \u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019ndan Kuzey Afrika\u2019n\u0131n en bat\u0131s\u0131nda Ceuta\u2019ya d\u00fczenledikleri seferin ba\u015f akt\u00f6r\u00fc Henry de\u011fil, babas\u0131 John\u2019dur.<\/p>\n\n\n\n

Henry\u2019nin, daha hen\u00fcz 21 ya\u015f\u0131ndayken, prenslik d\u00f6neminde me\u015fhur Ceuta Seferi\u2019ne kat\u0131lmas\u0131n\u0131n, \u2018ceng\u00e2ver\u2019 nitelikli bir prens veya gelece\u011fin kral\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzu akla getirdi\u011fi gibi, o\u011fluna bu imk\u00e2n\u0131 tan\u0131yan kudretli bir Kral yani, baba John\u2019un da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yabana at\u0131lamaz oldu\u011funu g\u00f6steriyor.[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki bu s\u00fcre\u00e7, gelecek yakla\u015f\u0131k elli y\u0131lda yani, 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131 boyunca, Portekiz denizcili\u011finin ilk a\u015famas\u0131n\u0131 te\u015fkil etmesiyle \u00f6nem ta\u015f\u0131yor.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da dile getirdi\u011fim \u00fczere, denizcilik olgusu s\u00f6z konusu, bu 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda ke\u015ffedilmedi\u011fi gibi sadece, Portekizlilerden ibaret olan, bir Avrupa denizcili\u011finin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131mca, bu ba\u015fka bir yaz\u0131n\u0131n konusu ve bu nedenle bu ifadeyle yetinmekte yarar var. <\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ruh<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Henry, tahta \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, 21 ya\u015f\u0131ndaki tecr\u00fcbesinin yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir ke\u015fif\u00e7i ruha sahipti.<\/p>\n\n\n\n

Bunun sadece, denizcilikle de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan bunun d\u0131\u015f\u0131nda, co\u011frafya, ticari emtia, din ve belki de, erken d\u00f6nem ulusculuk gibi ba\u011flamlar\u0131 da i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran \u00f6zelliklere sahip oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.  <\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, denizcili\u011fi maddi bir geli\u015fme safhas\u0131 olarak de\u011ferlendirdi\u011fimizde, bunun \u00f6ncesinde bir co\u011frafya bilgisi, bilinci ve d\u00fc\u015f\u00fcncesinin olmas\u0131 gerekti\u011fi bir \u00f6ncel olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bilgi, yani bir yandan, s\u00f6zl\u00fc \u00f6te yandan, yaz\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131n Kraliyet ailesince eri\u015febilirli\u011finin \u00f6nemi ortada.<\/p>\n\n\n\n

Tabii, \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 denince akla End\u00fcl\u00fcs yani, M\u00fcsl\u00fcman Araplar\u0131n uzun bir d\u00f6nemin \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak geli\u015ftirdikleri bilgi birikiminden bahsetmek gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019nda ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, H\u0131ristiyan ve M\u00fcsl\u00fcman unsurlar\u0131n birbirlerinden etkilenimlerinin \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, \u00f6nemli etkilerinden biri, Portekiz kraliyet ailesinin denizcilik konusuna e\u011filmelerinde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 buluyor.<\/p>\n\n\n\n

Denizci Henry\u2019nin e\u011fitim s\u00fcrecinde ve geli\u015fim a\u015famas\u0131nda, b\u00f6lgede var olan co\u011frafya, denizcilik vb. bilgi alanlar\u0131na dair verileri i\u00e7kinle\u015ftirdi\u011fini s\u00f6ylemek, do\u011fal bir geli\u015fme s\u00fcrecini ortaya koymak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

Burada dikkat \u00e7ekilmesi gereken husus, Denizci Henry\u2019nin, Akdeniz\u2019i \u00e7evreleyen co\u011frafyada olu\u015fan co\u011frafya ve denizcilik bilgi birikiminden, millet ve din ayr\u0131m\u0131 g\u00f6z\u00fckmeden istifade etmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.[3]<\/a> <\/a><\/p>\n\n\n\n

Bu durum, bize asl\u0131nda, farkl\u0131 milletler aras\u0131nda genel itibar\u0131yla, medeniyet ve k\u00fclt\u00fcr unsurlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fimi, aktar\u0131m\u0131, iletimi konusunda s\u00fcreklilik arz eden bir durumun oldu\u011funu bir kez daha hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Burada ister istemez akla \u015fu soru geliyor…<\/p>\n\n\n\n

Portekiz saray \u00e7evresinin, ilgili bilim alanlar\u0131na y\u00f6nelmelerine kar\u015f\u0131l\u0131k, benzeri bir ilginin, ni\u00e7in bu bilgilere kaynakl\u0131k etmi\u015f olan \u00e7evrelerce yani, M\u00fcsl\u00fcmanlarca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir \u015fekilde ortaya konulmad\u0131\u011f\u0131 hususudur.<\/p>\n\n\n\n

Bu soruya, tabiri caizse, \u015fip\u015fak bulunabilecek haz\u0131r bir cevap vermek yerine kan\u0131mca, olan biteni de\u011ferlendirebilmemize olanak tan\u0131yacak t\u00fcm s\u00fcre\u00e7leri ele almak gerekiyor…<\/p>\n\n\n\n

Bu hususu, \u015fimdilik bir kenara koyuyorum…<\/p>\n\n\n\n

Kendinde yap\u0131lanma<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Portekizlilerin, \u2018Ceuta\u2019 sonras\u0131 denizcilik s\u00fcre\u00e7lerini \u00f6yle uluorta geli\u015ftirmedikleri, gayet temkinli ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir tarzda ele ald\u0131klar\u0131 bir vak\u0131a olarak ortada.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, M\u00fcsl\u00fcmanlara ev sahipli\u011fi yapan Kuzey Bat\u0131 Afrika sahillerinin tedrici olarak g\u00fcneye do\u011fru geli\u015fen bir etkile\u015fim ve haberle\u015fme a\u011f\u0131n\u0131n, Portekizlilerce takip edildi\u011fini ve geli\u015ftirildi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, Portekizlileri bu s\u00fcreci y\u00f6netebilecek ve belki de, ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u2018taklit\u2019le ba\u015flayan ancak sadece, s\u00fcre\u00e7te \u2018taklit\u2019 boyutunda kalmadan, ileriye ta\u015f\u0131yabilecek baz\u0131 yap\u0131sal hususlar\u0131 ortaya koyduklar\u0131na ku\u015fku yok.<\/p>\n\n\n\n

Bunun ilk dikkat \u00e7eken \u00f6rnekleri, d\u00f6nemin gemicilik teknolojisinin ve de iklime dair bilginin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 i\u00e7erisinde, sahil \u015feridinden uzakla\u015fmayan ve sahil \u015feridlerine kom\u015fu olan adalar\u0131 takip eden bir ilerleyi\u015fte ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Portekizlilerin, g\u00fcneye do\u011fru ilerleyi\u015flerinde, \u2018daha \u00f6nce ge\u00e7ilmemi\u015f rotay\u0131 takip ettikleri\u2019 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne temkinli yakla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

\u2018\u00d6teki\u2019 olgusu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ancak, bu s\u00fcrecin Portekizliler i\u00e7in en dikkat \u00e7ekici yenilik, \u201c\u00f6teki\u201dyle kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131d\u0131r…<\/p>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131, tarihin farkl\u0131 evrelerinde farkl\u0131 co\u011frafyalarda farkl\u0131 milletlerin birbirleriyle ilk tan\u0131\u015fma evrelerinde dile getirilen \u2018barbar\u2019 kavram\u0131na burada da rastl\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

\u2018\u00d6teki\u2019nin barbar olu\u015funu, kelimeye belki, bug\u00fcn y\u00fcklenen olumsuz, diyelim ki, \u2018vah\u015fi\u2019 anlam\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00f6tesinde, bilinmeyen bir toplum anlam\u0131nda ve n\u00f6tr bir anlama i\u00e7kin \u2018\u00f6teki\u2019\/\u2019yabanc\u0131\u2019 denildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Portekizlilerin \u2018barbarlar\u0131n k\u0131y\u0131lar\u0131na\u2019 ula\u015fmalar\u0131, onlar\u0131, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, \u00e7o\u011ful \u2018\u00f6teki\u2019 ile, yani Afrika\u2019n\u0131n g\u00fcneyini dola\u015fmalar\u0131 sonucu Asya toplumlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131n ilk evresini tecr\u00fcbe ettiklerini ortaya koyuyor.[4]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7er\u00e7evede, ortada, \u2018bil\/in\/memekten kaynaklanan bir tarif sorunu oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Bu durum, bilinmeyene kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen ya da beslenen psikolojik temelli bir korku kabul edilebilece\u011fi gibi, Avrupa k\u0131tas\u0131\u2019nda Akdeniz\u2019in kar\u015f\u0131 yakas\u0131nda Afrika i\u00e7in, o d\u00f6neme kadar olu\u015fmu\u015f, bir k\u0131sm\u0131 mitolojik ve di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 ger\u00e7ek tecr\u00fcbelere dayal\u0131 olarak da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Portekizlilerin, \u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019ndan ba\u015flayan denizcilik s\u00fcre\u00e7lerinin ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famalar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirebilmek hem, Portekizlilerin ilerleyen s\u00fcre\u00e7teki s\u00f6m\u00fcrgeciliklerini hem de onlardan epeyce sonra s\u00fcrece kat\u0131lan di\u011fer Bat\u0131 Avrupal\u0131 denizci milletlerin yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 anlamaya dair \u00f6nemli bir yakla\u015f\u0131m sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> <\/em>Manuel de Faria y Sousa. (1695). The Portugues Asia or The History of the Discovery and Conquest of India by the Portugues<\/em>, (Tr.: John Stevens), London: C. Brome, s. 1.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Manuel de Faria y Sousa. (1695). A.g.e., s. 2.<\/a><\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> <\/em>Manuel de Faria y Sousa. (1695). A.g.e., s. 2.<\/a><\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a>The Portuguese Asia<\/em>, p. 3.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mehmet \u00d6zay                                                                                                            12.10.2024 Bat\u0131 Avrupal\u0131 denizci uluslar\u0131n, s\u00f6m\u00fcrgecilik s\u00fcre\u00e7lerine dair erken d\u00f6nem anlat\u0131lar\u0131 bize, \u2018kaba bir s\u00f6m\u00fcrgecilik\u2019 vurgusu yerine, temellere dair kayda de\u011fer veriler sa\u011fl\u0131yor. Aksine ortada bir yandan, ekonomi ve bilgi alan\u0131nda, kas\u0131tl\u0131 ve niyetli bir yap\u0131lanma ve \u00f6te yandan, bu unsurlar\u0131 biraraya getirecek \u00e7evrelerde var olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ruhun \u00f6zellikleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Temellerin olu\u015fum […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5491,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,75],"tags":[],"class_list":["post-5490","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gunluk-yazilar","category-sosyoloji-tarih"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5490","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5490"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5490\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5492,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5490\/revisions\/5492"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5491"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5490"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5490"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5490"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}