{"id":5397,"date":"2024-08-30T15:53:52","date_gmt":"2024-08-30T15:53:52","guid":{"rendered":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/?p=5397"},"modified":"2024-08-31T01:31:51","modified_gmt":"2024-08-31T01:31:51","slug":"osmanli-devletinde-gerilemede-saray-ve-ekonomi-iliskisinin-rolu-the-role-of-palace-and-economy-relations-in-the-decline-of-the-ottoman-state","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/guneydoguasyacalismalari.com\/tr_tr\/osmanli-devletinde-gerilemede-saray-ve-ekonomi-iliskisinin-rolu-the-role-of-palace-and-economy-relations-in-the-decline-of-the-ottoman-state\/","title":{"rendered":"Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde gerilemede saray ve ekonomi ili\u015fkisinin rol\u00fc \/ The role of palace and economy relations in the decline of the Ottoman State"},"content":{"rendered":"\n

Mehmet \u00d6zay                                                                                                            30.08.2024<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin uzun s\u00fcren gerileme ve ard\u0131ndan, yine s\u00fcresi az\u0131msanmayacak d\u00f6neme yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcrecinde, hangi kurumlar\u0131n daha \u00e7ok sorumlu tutuldu\u011fu sorusu \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

Acaba, ordunun sahadaki maddi ma\u011flubiyetleri mi, saray m\u0131, sivil b\u00fcrokrasi mi, ekonomi mi, e\u011fitim mi, din(i) kurumlar m\u0131, d\u0131\u015f politika m\u0131?<\/p>\n\n\n\n

\u00c7oklu sebep<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu olgular\u0131n, sosyolojik kurumlar anlam\u0131na geldi\u011fi hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn tekli sebepten ziyade, birbiriyle ilintili t\u00fcm bu kurumlar\u0131n i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcrecini dikkate almak gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7er\u00e7evede, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde ekonominin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc meselesine dair, 19. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131ndaki do\u011frudan g\u00f6zlemleriyle, Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n ortaya koydu\u011fu yakla\u015f\u0131m ve tespitler dikkat \u00e7ekicidir.<\/p>\n\n\n\n

Pa\u015fa\u2019n\u0131n hem, bireysel bir g\u00f6zlemci hem de, b\u00fcrokraside giderek y\u00fckselen stat\u00fcs\u00fc, dahil edildi\u011fi sosyal ve siyasal \u00e7evreler, onun sosyolojik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n ge\u00e7erlili\u011fi konusunda, bize bir fikir verdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Sarayl\u0131 kad\u0131nlar icraat\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cevdet Pa\u015fa, 1856 y\u0131l\u0131n\u0131 konu alan geli\u015fmelerle ilgili olarak, 13 No\u2019lu Tezkire\u2019ye sarayl\u0131 kad\u0131nlar\u0131n israflar\u0131yla ba\u015fl\u0131yor…<\/p>\n\n\n\n

Bu s\u00fcre\u00e7, 2. Mahmut d\u00f6nemi sonras\u0131nda sarayl\u0131 kad\u0131nlar aras\u0131nda, bir t\u00fcr Bat\u0131l\u0131la\u015fma\u2019n\u0131n g\u00f6stergesi olarak de\u011ferlendirilebilecek \u015fekilde, saray d\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeleri ve bunun getirdi\u011fi t\u00fcketim ve zamanla israf ekonomisine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde burada, o d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flayan \u2018ferace\u2019 takman\u0131n \u00f6rne\u011fin, bir dini zorlaman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fil aksine, sarayl\u0131 kad\u0131nlar\u0131n \u201carzular\u0131n\u0131n\u201d sonucu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6\u011freniyoruz…<\/p>\n\n\n\n

Herhalde, sarayl\u0131 kad\u0131nlar i\u00e7in, kendilerini d\u0131\u015fa vurman\u0131n ve de g\u00f6stermenin bir yolu olarak, gayet i\u015flevsel bir enstr\u00fcman olarak g\u00fcndeme gelmi\u015f olmal\u0131 ferace…<\/p>\n\n\n\n

Tabii, bu sarayl\u0131lar\u0131n ne t\u00fcketip ne t\u00fcketmediklerinin detaylar\u0131n\u0131 vermiyor Cevdet Pa\u015fa…<\/p>\n\n\n\n

Bu t\u00fcketimin olas\u0131 oldu\u011fu, \u201c… her yerde gezip y\u00fcr\u00fctme\u011fe ba\u015flad\u0131lar. \u015eurada burada t\u00fcrl\u00fc rezaletler eder oldular<\/em>\u201d diyerek kafiyeli bir \u015fekilde g\u00fcndeme getirdi\u011fi hususlar ba\u011flam\u0131nda, yeni ke\u015ffedilen veya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen kamusal alanlar ile ilgili vurgusu dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Ekonomi ve ahl\u00e2k ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ahl\u00e2ki tutumunu yans\u0131tacak \u015fekilde de, \u201cSarayl\u0131lar\u0131n bu rezaletleri millet-i \u0130slamiyyeye mucib-i ar-u hacalet olduktan ba\u015fka<\/em> …\u201d belki, bug\u00fcn pek de kimsenin umurunda olmad\u0131\u011f\u0131, hatta pek \u00e7ok ki\u015finin duydu\u011funda, reddiye \u00e7ekecekleri bir ahl\u00e2kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00fcndeme ta\u015f\u0131yor Cevdet Pa\u015fa.[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

S\u00f6z konusu bu olan biteni, yenilik\u00e7ilik arzusuyla g\u00fcndeme ta\u015f\u0131yan saray elitinin kad\u0131n kesiminin, s\u0131radan bireysel geli\u015fmeleri olarak de\u011ferlendirmek de m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, buna mani olan iki temel husus var.<\/p>\n\n\n\n

Sosyolojik olarak, de\u011fi\u015fimlerin yukardan a\u015fa\u011f\u0131ya, modellik tesisi ile ilgili husus. Yani, elitlerin yap\u0131p ettiklerinin a\u015fa\u011f\u0131 tabakalara yay\u0131lmas\u0131…<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, sarayl\u0131 kad\u0131nlara tahsis edilen mebla\u011flar\u0131n kendi aile gelirleri de\u011fil, devletin temel maliyesiyle olan irtibat\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n ya\u015fananlar\u0131n Osmanl\u0131 ekonomisine ne denli darbe vurmakta oldu\u011funu g\u00fcndeme ta\u015f\u0131mas\u0131, sorunun az\u0131nsanmayacak bir d\u00fczeyde oldu\u011funu bize g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

\u201c… Bir sene zarf\u0131nda ettikleri bor\u00e7lar iki y\u00fcz seksen sekiz biz keseye bali\u011f olup, bunun y\u00fcz yirmi be\u015f bin kesesi Serfiraz Han\u0131m\u2019\u0131n idi<\/em> …\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu kese i\u015fini, derinlemesine a\u00e7\u0131klama i\u015fini, d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc Osmanl\u0131 maliyesi uzman\u0131 hocalar\u0131m\u0131za b\u0131rak\u0131yorum…<\/p>\n\n\n\n

Derinle\u015fen kriz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131na bakacak olursak, o d\u00f6nem harcanmakta olan epeyce bir mebla\u011f olsa gerek…<\/p>\n\n\n\n

Nihayetinde, \u201c… \u0130\u015fte bu haller devlet-i aliyye\u2019nin muahharen g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc m\u00fc\u015fkiyat-\u0131 maliyyeye mebde\u2019 ve men\u015fe\u2019 olmu\u015ftur<\/em>\u201d demesi, olan bitenin bireysel arzular, istekler ve harcamalarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Ve de bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yap\u0131yor…<\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131mca, bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma saray efrad\u0131n\u0131n t\u00fcketim ekonomisindeki yerlerini g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan kayda de\u011fer bir veri i\u00e7eriyor…<\/p>\n\n\n\n

\u201cSultan Mahmud merhumun zaman\u0131nda saray-\u0131 h\u00fcmayunun bilc\u00fcmle masar\u0131f\u0131 hi\u00e7bir vakitte 1000 keseyi tecav\u00fcz etmez iken, ondan sonra refte refte terakki bularak<\/em> …\u201d[2]<\/a> diyerek, harcamalarda birka\u00e7 on y\u0131lda nereye gelindi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Askeri yenilgiler Tanzimat ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

19. y\u00fczy\u0131lda, sadece saray kad\u0131nlar\u0131yla da s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan bir israf ekonomisinin g\u00fcndeme gelmesinin ard\u0131ndaki ger\u00e7ekli\u011fe, k\u0131saca da olsa bakmakta yarar var. <\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde ekonomi kurumlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ile bunun y\u00f6netimi meselesinin, 19. y\u00fczy\u0131l ilk yar\u0131s\u0131nda Tanzimat yani, reform s\u00fcrecinde ele al\u0131nmas\u0131 beklenen \u00f6nemli meselelerden biri belki de, \u00f6ncelikli olan bir konudur.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuya, tarihsel olarak biraz daha geriye giderek bakmakta yarar var…<\/p>\n\n\n\n

Orduyu yenileme d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ilk \u00f6rneklerinin, 17. y\u00fczy\u0131lda g\u00fcndeme geldi\u011fi ortada…<\/p>\n\n\n\n

Aradan ge\u00e7en gayet uzunca bir s\u00fcre sonras\u0131nda, s\u00f6z konusu bu d\u00fc\u015f\u00fcncesinin, Tanzimat\u2019la etkin bir kurumsal yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

17. y\u00fczy\u0131l reform \u00e7abas\u0131n\u0131n sadece, askeri yenilgilerle ilgili olmad\u0131\u011f\u0131 aksine, bu ma\u011flubiyetlerin do\u011frudan sonucu olarak giderek, siyasal ve toplumsal yap\u0131n\u0131n genelini i\u00e7ine alan genel bir etkiye sahip oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, askeriyede reform ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lacak bir yakla\u015f\u0131m\u0131n gayet k\u0131s\u0131r bir giri\u015fim oldu\u011funa ku\u015fku yok.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, burada bir an i\u00e7in durup, \u015f\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn…<\/p>\n\n\n\n

O da, Osmanl\u0131 saray \u00e7evreleri ile sivil ve askeri elitinin, ordu \u00fczerine konu\u015fland\u0131rd\u0131klar\u0131 reform \u00e7abas\u0131n\u0131n, bir ekonomi-politi\u011fe kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011finin bilincinde oldu\u011fudur.<\/p>\n\n\n\n

Burada, bir tenakuz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrebilirim…<\/p>\n\n\n\n

\u2018Gaza\u2019 ekonomisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Daha a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmek gerekirse, ordu yenilenip, Bat\u0131 Avrupal\u0131 ve Rusya ile m\u00fccadelelerde yeniden ba\u015far\u0131lar kazan\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131yla, Osmanl\u0131 klasik d\u00f6nemi \u2018gaza\u2019 nosyonuyla geli\u015fme g\u00f6steren ekonomik yap\u0131n\u0131n, yeniden diriltilece\u011fine olan inan\u00e7t\u0131r.  <\/p>\n\n\n\n

Ancak, bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin teorik ve pratikte ba\u015far\u0131y\u0131 getirmedi\u011fi, aradan ge\u00e7en uzun d\u00f6nemin ard\u0131ndan, Tanzimat\u2019la birlikte \u00e7ok daha geni\u015f kurumsal yap\u0131la\u015fmalarla \u015fekillendirilmek istenen kapsaml\u0131 reformla kendini ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6nceki evrelerde, devlet hazinesinin, genel b\u00fct\u00e7e ile saray b\u00fct\u00e7esi aras\u0131nda temel bir ayr\u0131ma tabi olmas\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilir nedenleri olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu ayr\u0131m\u0131n, devletin s\u00fcrekli \u2018fetihler\u2019 ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi d\u00f6nemlerde, \u2018ganimetler\u2019den padi\u015faha d\u00fc\u015fen pay\u0131 ile merkez hazinenin ayr\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n gaza nosyonuna ba\u011fl\u0131 olarak \u2018\u0130slami\u2019 ve de rasyonel bir duruma tekab\u00fcl etti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte, \u2018fetih\u2019 s\u00fcre\u00e7lerinin yerini ma\u011flubiyetlerin almas\u0131, \u2018gaza ekonomisi\u2019nin yerinin neyin alaca\u011f\u0131 sorusunun, Osmanl\u0131 saray \u00e7evreleri ve siyasi elitinde nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011fu hususu ilgin\u00e7 bir konu olsa gerek.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta, sava\u015f meydanlar\u0131ndaki yenilgilerle kalmayan, \u00fcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck toprak kay\u0131plar\u0131yla da tedrici olarak devletin temel ekonomi politi\u011fine darbe vuran geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda, devletin \u00f6nde gelenlerinin, 17. ve 18. y\u00fczy\u0131lda ilk n\u00fcveleri g\u00f6r\u00fclen \u2018reform\u2019 \u00e7abalar\u0131nda, g\u00f6zlerini askeri reforma \u00e7evirmelerinin, gaza ekonomisinin g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6n\u00fcyle ba\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek g\u00fc\u00e7.<\/p>\n\n\n\n

Temelde, reformu askerlerin eline daha etkili silahlar vererek ger\u00e7ekle\u015ftirmenin, k\u0131sa s\u00fcrede sava\u015f meydanlar\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131k bularak, Osmanl\u0131 ekonomisini yeniden diriltece\u011finin bir inan\u00e7 boyutunda oldu\u011funu ifadede bir mahsur olmasa gerek.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, dini-devlet ekonomi politi\u011finin bu \u015fekilde yakla\u015f\u0131lmas\u0131nda bir sorun olup olmad\u0131\u011f\u0131 ya da bir ba\u015fka ifadeyle s\u00f6ylemek gerekirse, bu ekonomi-politi\u011fin d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131 uyar\u0131nca kendini yenilebilecek bir yap\u0131ya kavu\u015fturulup kavu\u015fturulmayaca\u011f\u0131n\u0131n d\u00f6nemin ulemas\u0131, sivil ve askeri eliti taraf\u0131ndan, ne denli dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 kan\u0131mca \u00fczerinde durulmaya de\u011fer bir konudur.<\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc meselesinde sosyolojik olarak \u00e7e\u015fitli kurumlar\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol, ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirilebilece\u011fi gibi, bunlar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir yakla\u015f\u0131mla ele almak ta m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131n\u0131 konu alan anlat\u0131s\u0131nda, Cevdet Pa\u015fa bize bunun ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 veriyor.<\/p>\n\n\n\n

Hem sarayl\u0131 kad\u0131nlar, hem -daha \u00f6nceki yaz\u0131larda k\u0131smen dikkat \u00e7ekti\u011fim \u00fczere- \u00fcst d\u00fczey b\u00fcrokratlar aras\u0131ndaki \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 ve rekabet, bunun \u00f6zellikle, Sultan Abd\u00fclmecid \u00fczerinde yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 y\u0131lg\u0131nl\u0131k devletin maliyesinin kontrol edilemez bir noktaya ta\u015f\u0131nmas\u0131ndaki nihai geli\u015fmelerdir.<\/p>\n\n\n\n

Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n derinlikli devlet tecr\u00fcbesini yans\u0131tan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yeni yorumlamalarla birlikte de\u011ferlendirmeye devam etmekte yarar var.<\/p>\n\n\n\n

\n
Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde gerilemede saray ve ekonomi ili\u015fkisinin rol\u00fc \/ The role of palace and economy relations in the decline of the Ottoman State<\/a><\/blockquote>