Barack Obama’n\u0131n ikinci ba\u015fkanl\u0131k s\u00fcreci sembolik anlam\u0131 olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc ve Amerika’n\u0131n gelecek d\u00f6nemde materyalize edilebilecek en \u00f6nemli d\u0131\u015f politikalar\u0131ndan birine kap\u0131 aralamaya matuf bir geziyle ba\u015fl\u0131yor. Obama’n\u0131n 19 Kas\u0131m’da Myanmar’\u0131 ziyaret edecek olmas\u0131, Amerikan tarihinde bir ilk \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131mas\u0131yla gezinin sembolik anlam\u0131n\u0131 ortaya koyuyor. Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce, D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hillary Clinton’un kaleme ald\u0131\u011f\u0131 bir makalede il\u00e2n etti\u011fi Asya Y\u00fczy\u0131l\u0131’na Amerikan y\u00f6netiminin ge\u00e7en s\u00fcre zarf\u0131nda giderek artan bir \u015feklide \u00f6nem vermesi, belki de Amerika se\u00e7imlerinde Obama’ya y\u00f6nelen ilginin etkin fakt\u00f6rlerinden biri olarak zikredilmeye de\u011fer. Ortado\u011fu, Afganistan sava\u015flar\u0131ndan sadece psikolojik olarak etkilenmemi\u015f, ayn\u0131 zamanda, do\u011frudan ekonomiye etkisini de hayatlar\u0131nda birebir tecr\u00fcbe eden Amerika halk\u0131n\u0131n, y\u00f6netimin yeni d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n ayn\u0131 oranda psikolojik ve de ekonomik cazibesine kar\u015f\u0131l\u0131k vermesi olduk\u00e7a rasyonel bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f gibi duruyor.<\/p>\n
Peki Myanmar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu ziyaretin anlam\u0131 nedir? A\u015fa\u011f\u0131da de\u011finece\u011fimiz \u00fczere, 1948’deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ard\u0131ndan, d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 U Nu’nun \u00f6nderli\u011finde, So\u011fuk Sava\u015f’a taraf olanlar\u0131n bask\u0131lar\u0131na boyun e\u011fmeyerek ‘Ba\u011flant\u0131s\u0131zlar Grubu’nun \u00f6nemli \u00fcyeleri aras\u0131nda ve bu anlamda 1955 Bandung Konferans\u0131 giri\u015fimcileri aras\u0131nda yer alm\u0131\u015f olan Myanmar, ancak aradan ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7te ve\u00a0 de \u00f6zellikle de son geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kendi iradesinden daha \u00e7ok d\u00fcnyan\u0131n g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131n\u0131n y\u00f6nlendirmesine konu olan bir \u00fclke profili \u00e7iziyor.<\/p>\n
Modern d\u00f6nemde, Amerika’n\u0131n Myanmar’la olan ili\u015fkilerinde dikkat \u00e7eken bir hususu hat\u0131rlatmakta fayda var. 1960’dan itibaren kendini d\u0131\u015far\u0131ya kapatm\u0131\u015f Myanmar, 1970’li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131, kalk\u0131nm\u0131\u015f \u00fclkelerin ilgisine giderek daha yo\u011fun bir \u015fekilde mazhar olurken, sosyal ve ekonomik geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131nda D\u00fcnya Bankas\u0131’n\u0131n ve Japonya, Almanya, Fransa, Avustralya, Kanada’n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ABD’nin\u00a0 giri\u015fimleri sermaye aktar\u0131m\u0131, d\u0131\u015f teknik yard\u0131m ve ekipman deste\u011fi \u015feklinde g\u00fcndeme gelmi\u015fti. Ancak bu s\u00fcre\u00e7te Burma y\u00f6netimi sosyalist ekonomi politikalar\u0131ndan taviz vermeme yakla\u015f\u0131m\u0131, bat\u0131l\u0131 kurumlar\u0131n ve \u00fclkelerin ‘yard\u0131m’ programlar\u0131n\u0131n palyatif bir d\u00fczeyde kalmas\u0131na neden olmu\u015ftu.<\/p>\n
Amerika’n\u0131n Asya A\u00e7\u0131l\u0131m\u0131’na d\u00f6nerek son d\u00f6nemdeki geli\u015fmeleri irdelemekte fayda var. ABD’nin ASEAN ve Asya-Pasifik Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi (APEC) \u00fczerinden b\u00f6lgeye dair pl\u00e2nlamalar\u0131n\u0131, tekil bir giri\u015fim olarak Myanmar \u00fczerinden giri\u015fimleri ucuz i\u015fg\u00fcc\u00fc ve hammadde gibi klasik yat\u0131r\u0131m fonksiyonlar\u0131 ve ‘hen\u00fcz bakir bir pazar’ niteli\u011fi ta\u015f\u0131mas\u0131 ba\u011flam\u0131nda salt ekonomi alan\u0131 ile s\u0131n\u0131rland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ayn\u0131 \u015fekilde, bu n\u00fcfuzun Hindistan ve \u00c7in gibi iki \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcr havzas\u0131n\u0131n etkisinde varl\u0131k s\u00fcrm\u00fc\u015f b\u00f6lgenin, s\u00f6m\u00fcrgecilik d\u00f6nemini paranteze alarak, uzun ge\u00e7mi\u015finde pek de g\u00f6r\u00fclmemi\u015f \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere ve de\u011fi\u015fimlere kap\u0131 aralayaca\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6ng\u00f6rebiliriz. \u00d6ncelikle bu unsurlardan ilkine g\u00f6z atal\u0131m. Amerika’n\u0131n her nereye giderse oraya t\u00fcm de\u011ferleri ve projeleriyle e\u011fildi\u011fi bilindi\u011finden, Myanmar \u00f6zelinde de ayn\u0131 y\u00f6nelimin hakim olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek kehanet olmayacakt\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede, bir yandan Myanmar demokrasisini yoluna koymada ‘destek’ olurken, bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak da ekonomik i\u015fbirli\u011fi, \u00f6zellikle de yat\u0131r\u0131mlar noktas\u0131nda \u00c7in ve de \u015fimdilik arka pl\u00e2nda yer alan Hindistan’a kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir a\u00e7\u0131l\u0131m olaca\u011f\u0131na ku\u015fku yok. Bu g\u00fcc\u00fcn b\u00f6lgedeki \u00f6nemli destek\u00e7ilerinin varl\u0131\u011f\u0131 da unutulmamal\u0131.<\/p>\n
Obama’dan g\u00fcnler \u00f6nce, Amerika Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndan \u00fcst d\u00fczey yetkililerin ziyaretinde Amerika’n\u0131n 2013 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Tayland’da ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi “U.S.-Thai Cobra Gold” ad\u0131yla bilinen Asya’n\u0131n en \u00f6nemli askeri tatbikat\u0131na Myanmar’\u0131n g\u00f6zlemci olarak kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131klar\u0131 yap\u0131ld\u0131. Bu kat\u0131l\u0131m\u0131n birka\u00e7 anlam\u0131 var. \u0130lki, Myanmar’\u0131n son iki y\u0131l\u0131 bulan reform s\u00fcrecine ABD y\u00f6netiminin \u00fcst d\u00fczeyde ‘onay’ ve ‘destek’ verdi\u011fidir. Bir di\u011feri ise ABD’nin G\u00fcneydo\u011fu Asya’daki aktif m\u00fcttefik \u00fclkelerine Myanmar’\u0131n da kat\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na geliyor. Bu ba\u011flamda, Cakarta’dan, Singapur’a, Kuala Lumpur’dan bir yanda Bangkok’a \u00f6te yandan Manila’ya \u00e7izilen ittifak haritas\u0131n\u0131n Naypyitav’a ula\u015fmas\u0131, Malaka Bo\u011faz\u0131’ndan Do\u011fu’ya do\u011fru Sunda Bo\u011faz\u0131 \u00fczerinden G\u00fcney \u00c7in Denizi’ne ba\u011flayan k\u00fcresel \u00f6neme sahip su yollar\u0131n\u0131, bu sefer Malaka Bo\u011faz\u0131’n\u0131n Bat\u0131’s\u0131ndan Bengal K\u00f6rfezi’ne ta\u015f\u0131ma ve b\u00f6ylece b\u00f6lgeyi bir \u00e7embere oturtarak koruma ya da savunma bloku olu\u015fturmas\u0131 elbetteki g\u00fcndeme getirilebilir. Bu G\u00fcneydo\u011fu Asya ittifak blokunun \u00f6ncelikli hedefi \u00c7in’in ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz ekenomik ve de territoryal geni\u015fleme siyasetini hedefledi\u011fi a\u015fik\u00e2r.<\/p>\n
Myanmar ordusunun da, kurulu\u015fundan bu yana s\u00fcrekli d\u0131\u015f yard\u0131ma muhta\u00e7 oldu\u011fu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, ordu \u00fcst d\u00fczey y\u00f6netiminin bu yeni geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Amerika’dan gerek teknik, gerek malzeme ve donan\u0131m deste\u011fi almaktan olduk\u00e7a memnuniyet duyacakt\u0131r. Bu destek, \u00c7in’den veya Kuzey Kore’den gelen yard\u0131mlarla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir fark\u0131 ortaya koyuyor. O da, Amerikan’\u0131n askeri deste\u011fini sunmada c\u00f6mert davran\u0131rken, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00fclke ekonomilerini do\u011frudan etkileyen ve k\u00fcresel pazar olu\u015fumlar\u0131na \u015fu veya bu \u015fekilde katk\u0131 sa\u011flayan s\u00f6z konusu \u00fclke vatanda\u015flar\u0131na, halklar\u0131na y\u00f6nelik bask\u0131, insan haklar\u0131 ihl\u00e2lleri vb. olgular\u0131 masaya \u015fart olarak koymas\u0131nda yat\u0131yor.<\/p>\n
Peki \u00c7in bu geli\u015fmelerden nas\u0131l etkilenir diye de sormak gerekir. ABD-Myanmar ili\u015fkisininin \u00c7in’i etkilemesi 20. y\u00fczy\u0131l boyunca \u00c7in’in Myanmar \u00fczerinde oynad\u0131\u011f\u0131 rolde elbette ki bir de\u011fi\u015fim anlam\u0131 ta\u015f\u0131yor. Bu rol, \u00c7in’in bir d\u00f6nem siyasi ideolojisini ihra\u00e7 edece\u011fi bir arka bah\u00e7e niteli\u011findeki Mekong Vadisi Havzas\u0131’ndaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da etkileyebilecek boyutta. Bu ideoloji ihrac\u0131 yerel kom\u00fcnist partiler \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcrken, \u00f6te yandan askeri ve ekonomik yat\u0131r\u0131m ve belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde yapt\u0131r\u0131mlar\u0131yla b\u00f6lge \u00fclkelerini kendine ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u0131lma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu. Bu ili\u015fki, Myanmar ordusunun \u00fclkedeki etnik az\u0131nl\u0131klarla s\u00fcrgit devam eden sava\u015f\u0131nda \u00fcst\u00fcnl\u00fck kurmas\u0131yla yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131. Kurulan ili\u015fkinin ‘tek boyutlulu\u011fu’ Myanmar ordusunun \u00c7in’e mutlak ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde bir alg\u0131ya yol a\u00e7mas\u0131 nedeniyle, Amerika’n\u0131n b\u00f6lgeye n\u00fcfuz \u00e7abas\u0131n\u0131n dengeleyici rol\u00fc \u00fczerinde duranlar da olabilir. Myanmar y\u00f6netimi her hal\u00fck\u00e2rda d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n getirdi\u011fi sanc\u0131y\u0131 ya\u015famaya devam ederken, en az\u0131ndan yeri geldik\u00e7e kartlar\u0131 karma i\u015finde bir rol\u00fc olmas\u0131n\u0131n avantaj\u0131n\u0131 elinde tutacakt\u0131r.<\/p>\n
Asl\u0131nda G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00f6zelinde g\u00fcndeme gelin iti\u015f kak\u0131\u015f yeni de\u011fil. \u00d6ncelikle bunu ortaya koymakta fayda var. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesinin \u0130ngiliz S\u00f6m\u00fcrge Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n hakimiyet ve sorumluluk alan\u0131ndaki b\u00f6lge, sava\u015f sonras\u0131n\u0131n \u015fartlar\u0131 gere\u011fi yerini ABD’ye terk etmi\u015fti. B\u00f6lge \u00fclkeleri, bir yandan kom\u00fcnist blogun kendi sahalar\u0131na do\u011frudan n\u00fcfuzunu engelleme ad\u0131na ABD ve Bat\u0131 ile stratejik ortakl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli g\u00f6zetirken, asl\u0131nda bir yandan da \u00c7in’in giderek g\u00fc\u00e7lenen ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131n kapsam alan\u0131 i\u00e7inde olmaktan da olabildi\u011finde istifade etmeyi ama\u00e7l\u0131yorlard\u0131. B\u00f6lge \u00fclkelerinin siyaset ehlinin kabiliyetine ba\u011fl\u0131 olarak ABD ve \u00c7in \u00e7eki\u015fmesinden azami \u00f6l\u00e7\u00fcde istifade edebildiklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile m\u00fcmk\u00fcn. Bu anlamda ortaya \u00e7\u0131kan \u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fkinin, ki bu ABD-\u00c7in ve b\u00f6lge \u00fclkeleri ba\u011flam\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz- tek y\u00f6nl\u00fc, hiyerar\u015fik de\u011fil, zamanla geli\u015fen ko\u015fullar\u0131n bir zorlamas\u0131 ya da do\u011furdu\u011fu imk\u00e2nlar \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve kapsaml\u0131 boyuta evrildi\u011fi y\u00f6n\u00fcndedir.<\/p>\n
Bunca laf\u0131n ard\u0131ndan, s\u0131ra \u015fu soruyu sormaya geldi: Acaba Obama’n\u0131n, y\u0131llarca ABD \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde insan haklar\u0131 ihl\u00e2lleri nedeniyle siyasi, ekonomik yapt\u0131r\u0131mlara maruz kalm\u0131\u015f Myanmar’da son aylarda giderek daha \u00e7ok g\u00f6rsel platformlarda yer alan Rohingya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n ahvaline dair bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 olacak m\u0131? Bug\u00fcn evleri yak\u0131lan, i\u015flerlerine, okullar\u0131na gidemeyen ve t\u00fcm bunlara neden olarak da \u00fclke vatanda\u015f\u0131 olarak tan\u0131nmayan, bundan daha da \u00f6nemlisi \u00fclkenin 130 civar\u0131ndaki etnik unsuru aras\u0131nda yer verilmeyen Rohingya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n son derece pl\u00e2nl\u0131 programl\u0131 bir \u015fekilde yurtlar\u0131ndan s\u00f6k\u00fcl\u00fcp at\u0131lmalar\u0131na Obama y\u00f6netimi nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k verecek? Asl\u0131nda Rohingya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n ma\u011fduriyetine yirmi y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcre \u00f6nce ABD nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k vermi\u015fti sorusuyla ba\u015flamak gerekir. 1989’dan itibaren d\u00f6nemin Myanmar h\u00fck\u00fcmeti i\u00e7-g\u00f6\u00e7 program\u0131yla Arakan Eyaleti’nde Rohingya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu kuzey b\u00f6lgelere Burma Budistlerini yerle\u015ftirme projesini ‘ba\u015far\u0131yla’ yerine getirirken, yeni yerle\u015fimlerin M\u00fcsl\u00fcmanlara ait evleri ve topraklar\u0131n\u0131 gasp ederken ve nihayetinde zulm\u00fcn doru\u011fa vard\u0131\u011f\u0131 1991 y\u0131l\u0131nda Myanmar ordusu marifetiyle 145.000 Rohingyal\u0131 M\u00fcsl\u00fcman Bengalde\u015f’e zorunlu g\u00f6\u00e7e tabi tutulurken ve t\u0131pk\u0131 bug\u00fcn yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi Budist Myanmar y\u00f6netimi Rohingyal\u0131lar\u0131n ‘d\u0131\u015farl\u0131kl\u0131 g\u00f6\u00e7menler’ olduklar\u0131n\u0131, bu nedenle mal-m\u00fclk sahibi olamayacaklar\u0131 gibi Myanmar’da ya\u015famaya da yasal olarak haklar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 (Charney 2009: 184-5) iddialar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, ABD \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki Bat\u0131l\u0131 kurum ve kurulu\u015flardan bir tepki g\u00fcndeme gelmiyordu maalesef. \u015eayet b\u00f6yle bir tepki uluslararas\u0131 kurumlar ve tekil \u00fclkeler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u2013ki burada ad\u0131na \u0130slam \u00fclkeleri denilen b\u00fct\u00fcn\u00fc es ge\u00e7mememiz gerekti\u011fini belirtelim- ortaya konmu\u015f olsayd\u0131, son y\u0131llarda Rohingyal\u0131lar\u0131n teknelerle okyanusta \u00f6l\u00fcm\/kal\u0131m m\u00fccadelelerine ve de son aylarda ana vatanlar\u0131nda maruz kald\u0131klar\u0131 katliamlara tan\u0131kl\u0131k etmeyecektik belki de.<\/p>\n