Filipinlerin g\u00fcneyindeki Mindanao ve \u00e7evre adalar\u0131nda ya\u015fayan ve kendilerini \u201cBangsamoro halk\u0131\u201d olarak tan\u0131mlayan M\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 temsil eden \u201cMoro \u0130slami Kurtulu\u015f Cephesi\u201d (MILF) ile merkezi h\u00fck\u00fcmet aras\u0131nda on y\u0131l s\u00fcren g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ard\u0131ndan \u201cBangsamoro Kapsaml\u0131 Anla\u015fmas\u0131\u201d ad\u0131yla bir anla\u015fma imzaland\u0131. Bu anla\u015fma, bir yandan Bangsamoro halk\u0131n\u0131n b\u00f6lgede tarihsel\/k\u00fclt\u00fcrel\/dini ve sosyolojik varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeni bir \u00e7er\u00e7eveye oturturken, i\u00e7inde bulundu\u011fu jeo-stratejik ve politik \u00f6zellikler nedeniyle G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00dclkeleri \u0130\u015fbirli\u011fi (ASEAN) i\u00e7in de \u00f6nemli bir geli\u015fme olarak de\u011ferlendirilmelidir.ASEAN gibi kurulu\u015fundan bug\u00fcne \u2018ekonomik\u2019 birlik olarak kendini s\u0131n\u0131rlayan bir olu\u015fumun b\u00f6lgesel ve de k\u00fcresel geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n g\u00fcndemde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu anlamda Mindanao Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 bu anlamda de\u011ferlendirmekte fayda var.<\/p>\n
\u00d6ncelikle bu anla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131 akla, hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, Endonezya merkezi h\u00fck\u00fcmeti ile \u201cA\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi\u201d (Gerakan Aceh Merdeka-GAM) aras\u0131nda bundan dokuz y\u0131l \u00f6nce imzalanan \u201cHelsinki Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131\u201dn\u0131 getiriyor. Biri ASEAN topraklar\u0131n\u0131n Bat\u0131 ucunda Hint Okyanusu\u2019nun do\u011fusunda Malaka Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n giri\u015finde yer alan A\u00e7e ile, bu co\u011frafyan\u0131n kuzeydo\u011fu ucunda G\u00fcney \u00c7in Denizi s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile Do\u011fu Asya dolay\u0131m\u0131ndaki Mindanao ve \u00e7evresindeki adalar\u0131 kaps\u0131yor. ASEAN topraklar\u0131n\u0131, jeo-politik olarak tan\u0131mlayacak yeg\u00e2ne unsur su yollar\u0131 oldu\u011funa g\u00f6re, biri Malaka Bo\u011faz\u0131 di\u011feri de G\u00fcney \u00c7in Denizi gibi d\u00fcnya deniz ticaretinin \u00fc\u00e7te ikisine ev sahipli\u011fi yapan su yollar\u0131 \u00fczerindeki M\u00fcsl\u00fcman halklar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeleri kapsayan Bar\u0131\u015f Anla\u015fmalar\u0131, b\u00f6lgenin orta vadede nereye gitmekte oldu\u011funu da \u015fekillendirebilecek bir yap\u0131ya sahip.\u00a0 Bu nedenledir ki, s\u00f6z konusu bu anla\u015fmalar\u0131n ASEAN dolay\u0131m\u0131nda neye tekab\u00fcl etti\u011fi \u00fczerinde durulmay\u0131 hak ediyor.Bu hususa ge\u00e7meden \u00f6nce, A\u00e7e-Mindanao etkile\u015fimi \u00fczerinde durmakta fayda var.<\/p>\n
Bu anla\u015fma, salt Bangsamorolulara verilmi\u015f bir \u2018hak\u2019 olarak de\u011ferlendirilemeyecek kadar \u00f6nemli bir geli\u015fme. Bu \u00f6nemin bir boyutu, Filipinler gibi b\u00f6lgenin yeg\u00e2ne Katolik a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 n\u00fcfusa sahip bir \u00fclke siyasal elitiyle, az\u0131nl\u0131k konumundaki ve sosyo-antropolojik \u00f6zellikleri ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bug\u00fcn Malay M\u00fcsl\u00fcman toplumu temsil kabiliyetindeki en b\u00fcy\u00fck siyasi -ve de askeri- olu\u015fum olan MILF aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f olmas\u0131nda yat\u0131yor. \u00d6te yandan, bu anla\u015fma, ASEAN s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde on y\u0131llarca devam eden \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\/ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketlerinden birinin daha \u2018bar\u0131\u015fla\u2019 neticelenerek ekonomik b\u00fct\u00fcnle\u015fme yolundaki b\u00f6lgede istikrar aray\u0131\u015flar\u0131na \u2018g\u00f6rece\u2019 bir katk\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n
28 Mart 2014 tarihinde ba\u015fkent Manila\u2019da imzalanan bu anla\u015fma, bundan dokuz y\u0131l \u00f6nce 15 A\u011fustos 2005 tarihinde Helsinki\u2019de Endonezya merkezi h\u00fck\u00fcmeti ile \u201cA\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi\u201d aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmadan sonra b\u00f6lgedeki en \u00f6nemli anla\u015fma olma \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yor. 2005\u2019den bu yana A\u00e7e Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 izlemeye \u00e7al\u0131\u015fan biri olarak, A\u00e7e bar\u0131\u015f s\u00fcrecinin sadece Endonezya siyasi yap\u0131la\u015fmas\u0131na etkileriyle kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve bunun G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019daki di\u011fer \u00e7at\u0131\u015fma alanlar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerindeki benzeri \u2018sorunlu\u2019 b\u00f6lgelerinde \u00e7\u00f6z\u00fcm yolunda bir ilham kayna\u011f\u0131 olaca\u011f\u0131na zaman zaman vurgu yapt\u0131k ve geli\u015fmeleri de yeri geldik\u00e7e ortaya koyduk. Bununla birlikte, her bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hareketinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve geli\u015fme nedenleri ile bar\u0131\u015fla sonu\u00e7lanmas\u0131 veya hayatiyetini sona erdirmesinin farkl\u0131 nedenleri oldu\u011funu da g\u00f6zden uzak tutmuyoruz.<\/p>\n
Ancak G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019da, A\u00e7e-Moro\/Mindanao -ve buna Patani\u2019yi de ekleyebiliriz- gibi \u00fc\u00e7 \u00f6nemli b\u00f6lgede on y\u0131llarca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelelerinin, bu \u00fc\u00e7 b\u00f6lgenin de tarihte bu co\u011frafyada oynad\u0131klar\u0131 rol, 16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren b\u00f6lgeye n\u00fcfuz eden Avrupal\u0131 s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u2018duru\u015flar\u0131\u2019 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda benzerlikler farkl\u0131l\u0131klardan \u00e7ok daha \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. A\u00e7e \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Hareketi lider kadrosunun \u2018bar\u0131\u015fa\u2019 evet deme s\u00fcre\u00e7leri hakk\u0131nda yeterince yazd\u0131k. Mindanao\u2019da ge\u00e7en hafta gelen \u2018bar\u0131\u015f sesi\u2019 ve bunun \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcre\u00e7te neye tekab\u00fcl edece\u011fini anlamada A\u00e7e\u2019deki s\u00fcre\u00e7lerin bir kez daha g\u00f6zden ge\u00e7irilmesini gerekli k\u0131l\u0131yor. \u00d6yle ki, MILF liderlerinin A\u00e7e Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 izlediklerini, baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve temaslar yapt\u0131klar\u0131n\u0131 da biliyoruz. Bu ba\u011flamda, \u201c\u015eimdi Mindanao\u2019da ne olacak?\u201d sorusunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, k\u0131smen veya b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u201cge\u00e7en dokuz y\u0131lda A\u00e7e\u2019de ne oldu?\u201d sorusuna cevap verebildi\u011fimiz \u00f6l\u00e7\u00fcde bulabilece\u011fiz. MILF siyasi elitine mensup kimi bireylere Mindanao Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131n rotas\u0131n\u0131 tayinde, A\u00e7e Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131n iyi okunmas\u0131 yolundaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc \u015fimdi y\u00fcksek sesle herkese y\u00f6neltebiliriz. Elbette bu k\u0131sa yaz\u0131da A\u00e7e Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131n geride kalan dokuz y\u0131l\u0131n\u0131 analiz edecek de\u011filim. Ancak, temel hususlar\u0131 ile neler olup bitti\u011fine de\u011finebiliriz.Kald\u0131 ki, bu temel hususlar, A\u00e7e\u2019ye verilen ve uluslararas\u0131 tan\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u201c\u00d6zerk Y\u00f6netim\u201d yap\u0131s\u0131n\u0131n olmazsa olmazlar\u0131ysa, ka\u011f\u0131t \u00fczerindeki yaz\u0131l\u0131 hususlar\u0131n pratikte neye tekab\u00fcl etti\u011finin iyi hesap edilmesi gerekir.<\/p>\n
Endonezya Merkezi Parlamentosu\u2019ndan ge\u00e7en 2006 tarihli \u201cA\u00e7e Y\u00f6netim Yasas\u0131\u201dn\u0131n (Undang Undang Pemerintah Aceh-UUPA) ne kadar b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc oldu\u011fu; gerillalar\u0131n topluma kazand\u0131r\u0131lma yani \u2018toplumsal ve ekonomik rehabilitasyon\u2019 s\u00fcreciyle ilgili anla\u015fma maddelerin ne denli uyguland\u0131\u011f\u0131; uluslararas\u0131 tan\u0131n\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olan bir anla\u015fman\u0131n Endonezya Merkezi H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin \u00e7er\u00e7eveledi\u011fi siyasi\/b\u00fcrokratik yap\u0131dan gerekli deste\u011fi al\u0131p almad\u0131\u011f\u0131; anla\u015fmaya taraf olan uluslararas\u0131 \u00e7evrelerin siyasi ve de etik sorumluluklar\u0131n\u0131 ne kadar yerine getirdikleri; \u00f6zellikle 1990\u2019lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 ile tsunaminin meydana geldi\u011fi 26 Aral\u0131k 2004 tarihine kadar asker\/polis ve milis gruplarca A\u00e7e\u2019de sivillere y\u00f6nelik bask\u0131, zul\u00fcm ve \u015fiddetin hukuki zeminde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortaya konulup konulmad\u0131\u011f\u0131; A\u00e7e\u2019ye verilmi\u015f siyasi parti kurma, se\u00e7imlere kat\u0131lma gibi siyasi haklar\u0131n \u00f6tesinde geni\u015f anlam\u0131yla t\u00fcm A\u00e7e halk\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan ekonomik\/sosyal\/k\u00fclt\u00fcrel haklar\u0131n uygulan\u0131rl\u0131\u011f\u0131 konusunda anla\u015fma maddelerine ne kadar sad\u0131k kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131; Malaka Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n giri\u015finde, kuzeyinde Malezya\/Tayland, kuzeybat\u0131s\u0131nda Hindistan, do\u011fusunda Arap Yar\u0131madas\u0131 ve Do\u011fu Afrika sahillerine kadar uzanan geni\u015f su yollar\u0131na hakim ve bu anlamda jeo-stratejik konumuna \u015f\u00fcphe olmayan Weh Adas\u0131 Sabang Liman\u0131 Serbest B\u00f6lgesi Projesi\u2019nin hayata ge\u00e7irilip ge\u00e7irilmedi\u011fi; deniz ve hava limanlar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 ticarete konu olacak alt yap\u0131 ve yasal d\u00fczenlemelerin varl\u0131\u011f\u0131; t\u00fcm bunlar\u0131n \u00f6tesinde on y\u0131llarca merkezi h\u00fck\u00fcmet b\u00fcrokrasisinin do\u011fal \u201cayg\u0131t\u0131\u201d haline gelmi\u015f ve k\u00f6ylere kadar sirayet etmi\u015f A\u00e7e Eyalet B\u00fcrokrasisi\u2019ndeki yozla\u015fma ve yolsuzluklarla m\u00fccadelede \u201cadalet\u201d kurumunun i\u015fleyip i\u015fletilmedi\u011fi vb. sorular Bangsamoro Bar\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Her \u015feyin \u00f6tesinde, Helsinki Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 A\u00e7e\u2019nin \u00f6nceli\u011fi kabul edecek ve A\u00e7e halk\u0131n\u0131n t\u00fcm unsurlar\u0131nca kabul edilebilirli\u011fini sa\u011flayabilecek propaganda ayg\u0131tlar\u0131n\u0131n kimlerin elinde \u015fekillendirilip \u015fekillendirilmedi\u011fini de unutmayal\u0131m. Bu hususun yerli ve yabanc\u0131 i\u015fbirlik\u00e7i \u00e7evrelerin her t\u00fcrl\u00fc manip\u00fclasyonuna a\u00e7\u0131k oldu\u011funu Mindanao siyasi elitinin ve de halk\u0131n\u0131n vakit kaybetmeden g\u00f6rmesinde fayda var.<\/p>\n
T\u00fcm bunlar\u0131n ve baz\u0131 di\u011fer geli\u015fmelerin etkile\u015fimi neticesinde A\u00e7e Hareketi i\u00e7erisindeki siyasi kopu\u015f, \u00f6zellikle de Hasan di Tiro\u2019nun vefat\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ya\u015fanan lider katman\u0131ndaki s\u0131k\u0131nt\u0131n\u0131n bir benzeri Mindanao\u2019da ortaya \u00e7\u0131kar m\u0131 sorusu akla geliyor. Bu s\u00fcreci salt \u2018hareketin\u2019 do\u011fal erozyonu olarak adland\u0131rmak kadar, \u2018A\u00e7e-d\u0131\u015f\u0131 mihraklar\u0131n\u2019 \u00e7e\u015fitli ara\u00e7larla hareketi \u2018siyaseten asimile\u2019 etme \u00e7abalar\u0131n\u0131 da yabana atmamak gerekir. Bu noktada, sadece Endonezya\u2019da de\u011fil, Filipinler ve b\u00f6lgenin di\u011fer \u00fclkelerinde de ba\u015fta ordu g\u00fc\u00e7leri ve sivil \u2018ultra-milliyet\u00e7i\u2019 \u00e7evrelerin on y\u0131llarca s\u00fcren y\u00f6netimin her kademesine sirayet eden egemenlikleri her iki b\u00f6lge bar\u0131\u015f\u0131n\u0131n da \u00f6n\u00fcndeki engeli te\u015fkil ediyor. Tekil \u00fclkeler ba\u011flam\u0131nda merkezdeki g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131 aras\u0131nda yeni yap\u0131la\u015fmalar\u0131n oldu\u011fu da vaki.Bu anlamda, toplumun her kesimine a\u00e7\u0131k sivil ve siyasal olu\u015fumlar\u0131n bu \u00fclkeler baz\u0131ndaki \u2018ikna g\u00fc\u00e7lerinin\u2019 ASEAN i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011fu hat\u0131rlanmal\u0131.<\/p>\n
Tabii A\u00e7e\u2019deki bu s\u00fcre\u00e7ler salt Eyalet baz\u0131nda veya Merkezi h\u00fck\u00fcmet organlar\u0131 ve siyasi elitinin karar mekanizmalar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 tutulamaz.A\u00e7e gibi Mindanao\u2019nun da, t\u00fcm \u2018aksakl\u0131klara\u2019 ra\u011fmen \u0130slamla b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f toplum yap\u0131lar\u0131na sahip olmalar\u0131 ve bu yap\u0131lar\u0131 \u015fu veya bu \u015fekilde devam ettirme konusundaki niyetleri, bu co\u011frafyalar\u0131n k\u00fcresel g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131n\u0131n ilgi alan\u0131na girmesini sa\u011fl\u0131yor.Bu toplumlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ve de pratiklerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yer tutan \u0130slamla ba\u011fda\u015f\u0131k ya\u015fam prensiplerini \u015fu ya da bu \u015fekilde \u0130slam Hukuku\u2019nu i\u015flevselle\u015ftirerek yap\u0131la\u015ft\u0131rma arzular\u0131 da k\u00fcresel akt\u00f6rlerin ilgisini \u00e7eken \u00f6nemli bir olgu oldu\u011fu da bir ger\u00e7ek.Bir di\u011fer husus, Mindanao diasporas\u0131n\u0131n g\u00f6rece geli\u015fmi\u015f ekonomik, entellekt\u00fcel birikimini \u2018vatan\u2019\u0131n asli de\u011ferleriyle \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcrebilme yetene\u011fini sergileyip sergileyememesiyle al\u00e2kal\u0131.<\/p>\n
Asl\u0131nda t\u00fcm bu unsurlar, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesine giri\u015fsin veya giri\u015fmesin ASEAN co\u011frafyas\u0131nda on y\u0131llarca siyasi stat\u00fckoyu belirleyici elitler kar\u015f\u0131s\u0131nda kimliklerini, aidiyetlerini, ekonomik ve sosyal varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirme m\u00fccadelesi vermi\u015f \u00e7ok \u00e7e\u015fitli etnik yap\u0131lara dolayl\u0131 bir g\u00f6nderme yap\u0131yor. Bu ba\u011flamda, tekil \u00fclkeler kadar, bir b\u00fct\u00fcn olarak ASEAN\u2019da g\u00fcvenlik olgusunun yat\u0131r\u0131m ve dola\u015f\u0131mla neredeyse e\u015f anlaml\u0131 olu\u015fu, on \u00fcye \u00fclkenin birbirine giderek olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 Myanmar\u2019dan Filipinlere ve Endonezya\u2019ya kadar \u00e7at\u0131\u015fma alanlar\u0131n\u0131n birer birer bar\u0131\u015fa tedav\u00fcl\u00fcn\u00fc gerektiriyor. Bunun ilk ipu\u00e7lar\u0131 da gelmeye ba\u015flad\u0131. Mindanao Bar\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131n imzaland\u0131\u011f\u0131 saatlerde otoriteler, \u00fclkede faaliyet g\u00f6steren kom\u00fcnist hareketin de masaya oturmas\u0131 yolunun ciddi bir \u015fekilde g\u00fcndeme gelmesine vurgu yap\u0131yordu. Tabii bu noktada, akla ASEAN\u2019\u0131n bu y\u0131l d\u00f6nem ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcten Myanmar geliyor. Sadece kulaklar\u0131m\u0131za a\u015fina gelen Arakan de\u011fil, Kachin, Shan, Karen, Chin gibi \u00fclkenin \u00f6nemli etnik yap\u0131lar\u0131yla merkezi h\u00fck\u00fcmet aras\u0131nda anla\u015fma yollar\u0131 aran\u0131yor. S\u00f6z konusu bar\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerinde ekonomik birli\u011fin \u00f6tesinde ASEAN\u2019n\u0131n siyasi bir inisiyatif geli\u015ftirerek aktif \u00e7at\u0131\u015fma b\u00f6lgeleri kadar etnik unsurlara y\u00f6nelik pasif bask\u0131lar\u0131 da ortadan kald\u0131racak \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131na gidilmesi bir zorunluluk.<\/p>\n
<\/p>\n