10 Ekim g\u00fcn\u00fc, resmi ad\u0131yla \u2018\u00c7in Cumhuriyeti\u2019 ya da yayg\u0131n bir \u015fekilde adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere Tayvan\u2019da ulusal g\u00fcn olarak kutlan\u0131yor. Bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6nemi, 1911 y\u0131l\u0131nda siyasi anlamda geleneksel \u00c7in ile modern \u00c7in\u2019i birbirinden ay\u0131ran ve bu anlamda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 kabul edilen \u2018Wuchang Ayaklanmas\u0131\u2019na dayan\u0131yor. Bu tarihi olay\u0131n ana kara \u00c7in\u2019de de\u011fil de Tayvan\u2019da kutlanmas\u0131 s\u0131radan bir hadise de\u011fil. Aksine \u00c7in ve Tayvan gibi iki siyasi yap\u0131 aras\u0131nda etkileri bug\u00fcne kadar devam eden bir siyasi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn temeli olmas\u0131yla dikkat \u00e7ekiyor. Kadim \u00c7in hanedanl\u0131klar\u0131n\u0131n sonuncusu olan Qing Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n 10 Ekim 1911 tarihinde yerini \u2018\u00c7in Cumhuriyeti\u2019ne b\u0131rakmas\u0131, \u00c7in kadar b\u00f6lge tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli bir geli\u015fmeydi.<\/p>\n
\u0130deolojiler \u00c7a\u011f\u0131 ve \u00c7in<\/strong><\/p>\n S\u00f6z konusu bu y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fcn uzun y\u0131llard\u0131r kom\u00fcnist \u00c7in\u2019de de\u011fil de, Tayvan\u2019da kutlanmas\u0131n\u0131n nedeni de, \u2018Cumhuriyet\u2019e giden s\u00fcre\u00e7te ana kara \u00c7in\u2019deki ideolojik ayr\u0131\u015fman\u0131n ve bu d\u00f6nemin ideolojik hareketlerinin birbirleriyle olan m\u00fccadelelerinin bir sonucudur. Bug\u00fcn Tayvan\u2019\u0131n resmi ad\u0131 olan \u2018\u00c7in Cumhuriyeti\u2019, asl\u0131nda 1911 y\u0131l\u0131nda hanedanl\u0131\u011f\u0131n sona ermesiyle kurulan yeni siyasi rejimle organik ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131nda kayda de\u011fer bir \u00f6neme sahip. 19. y\u00fczy\u0131l yani ideolojiler \u00e7a\u011f\u0131\u2019n\u0131n bir devam\u0131 olarak 20. y\u00fczy\u0131lda \u00c7in\u2019de kendini ortaya koyan milliyet\u00e7ilik ve kom\u00fcnizmin \u00e7at\u0131\u015fmaya dayal\u0131 ili\u015fkisi, 1911 sonras\u0131 s\u00fcre\u00e7te siyasi g\u00fcndemi belirledi. Bu \u00e7er\u00e7evede, \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi ile Milliyet\u00e7i \u00c7in yap\u0131la\u015fmas\u0131 olan \u2018Kuomintang\u2019 (KMT) aras\u0131nda ya\u015fanan sivil sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan 1949 y\u0131l\u0131nda Mao Zheng\u2019in liderli\u011findeki kom\u00fcnistler ana kara \u00c7in\u2019de hakimiyet kurarken, Taipei Adas\u0131\u2019na iltica eden milliyet\u00e7iler ise ad\u0131na \u2018\u00c7in Cumhuriyeti\u2019 dedikleri yeni bir siyasi yap\u0131y\u0131 hayata ge\u00e7irdiler.<\/p>\n Bu nedenle 10 Ekim g\u00fcn\u00fc her y\u0131l Tayvan\u2019da ulusal g\u00fcn olarak kutlanmakla kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda ana k\u0131ta \u00c7in\u2019deki \u2018kom\u00fcnist\u2019 y\u00f6netimle ayr\u0131\u015fmaya ve bu siyasi rejime y\u00f6nelik ele\u015ftirilerin g\u00fcndeme ta\u015f\u0131nmas\u0131na vesile oluyor. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, 1911 y\u0131l\u0131ndaki geli\u015fmenin siyasi miras\u0131 Tayvan taraf\u0131ndan \u00fcstlenilmesi ve ana kara \u00c7in y\u00f6netimince bu d\u00f6neme ait bir \u2018hat\u0131rlama\u2019 ve \u2018hat\u0131rlatman\u0131n\u2019 olmamas\u0131 bile kendi ba\u015f\u0131na siyasi bir ayr\u0131\u015fmaya g\u00f6nderme yap\u0131yor. Bu y\u0131l da benzeri oldu ve kutlamalardan birka\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce Tayvan devlet ba\u015fkan\u0131 Tsai Ing-wen\u2019in yabanc\u0131 bir bas\u0131n organ\u0131na verdi\u011fi m\u00fcl\u00e2katta sarf etti\u011fi s\u00f6zler, kom\u00fcnist \u00c7in y\u00f6netimi taraf\u0131ndan \u2018ulusal egemenlik\u2019 ve \u2018b\u00f6lgesel entegrasyon\u2019 s\u00fcre\u00e7leriyle uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftiri konusu oldu. Tayvan\u2019da ulusal d\u00fczeyde ger\u00e7ekle\u015ftirilen t\u00f6renlere uluslararas\u0131 \u00e7evrelerden davetlilerin de kat\u0131l\u0131m\u0131, bir anlamda Tayvan\u2019\u0131n \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 siyasi \u2018ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n\u2019 d\u00fcnya kamuoyuna duyurulmas\u0131na da hizmet ediyor.<\/p>\n ABD\u2019nin yakla\u015f\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n \u00c7in\u2019de 1949 y\u0131l\u0131nda kom\u00fcnist rejimin hakimiyetinin ard\u0131ndan ABD y\u00f6netimi kom\u00fcnist \u00c7in\u2019i uluslararas\u0131 ili\u015fkilerden izole eden bir politika geli\u015ftirirken, Taipei Adas\u0131\u2019na yerle\u015fen milliyet\u00e7ilerin kurdu\u011fu Tayvan\u2019la ili\u015fkilere a\u011f\u0131rl\u0131k verdi. ABD a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu politika, Uzak Do\u011fu\u2019da kom\u00fcnist rejimlerin \u00f6n\u00fcne alma y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7abalar\u0131n bir par\u00e7as\u0131yd\u0131. Ancak, Tayvan\u2019\u0131n 1971 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019deki yerini kom\u00fcnist \u00c7in\u2019e kapt\u0131rmas\u0131 ve ard\u0131ndan ABD Ba\u015fkan Nixon\u2019un 1972 y\u0131l\u0131nda \u00c7in\u2019e yapt\u0131\u011f\u0131 ve bir anlamda b\u00fcy\u00fck bir s\u00fcrpriz olarak de\u011ferlendirilen resmi ziyaretinden birka\u00e7 y\u0131l sonra Tayvan uluslararas\u0131 arenada prestijini kaybetti. Bu s\u00fcre\u00e7te, ABD y\u00f6netiminin Tayvan\u2019la ili\u015fkileri siyasi ve askeri destekten ziyade ekonomik ve ticari ili\u015fkiler boyutuna evrilirken, Tayvan bug\u00fcne kadar, \u00f6zellikle sergiledi\u011fi ekonomik kalk\u0131nm\u0131\u015fl\u0131k d\u00fczeyiyle siyasi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da temellendirmi\u015f durumda.<\/p>\n Tayvan siyasetinde \u00c7in\u2019e bak\u0131\u015f<\/strong><\/p>\n Tayvan\u2019da tek parti yap\u0131la\u015fmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda iktidar\u0131 yar\u0131m y\u00fczy\u0131l boyunca elinde tutan KMT ayn\u0131 zamanda, Ada\u2019n\u0131n ana kara \u00c7in\u2019le olan ili\u015fkilerinde siyasi birle\u015fmeyi bir olas\u0131l\u0131k olarak kabul eden bir siyasi hareket olarak dikkat \u00e7ekiyor. \u00d6te yandan, 1980\u2019lerin ortalar\u0131nda kurulan ve ilk kez 2000 y\u0131l\u0131nda iktidara ta\u015f\u0131nan Demokratik \u0130lerlemeci Parti ise (DPP) ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k yanl\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu noktada iki siyasi hareketin ana kara \u00c7in y\u00f6netimiyle olan ili\u015fkilerinde belirleyici unsurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u2018kimlik politikalar\u2019 geliyor. KMT \u2018\u00c7inlilik\u2019, DPP ise \u2018Tayvanl\u0131l\u0131k\u2019 kimli\u011fi ekseninde politika yap\u0131yor. Bunun sonucunda ise, Tayvan ve \u00c7in ili\u015fkilerinin \u00e7at\u0131\u015fma ve birle\u015fme s\u00fcre\u00e7leri g\u00fcndemi belirliyor.<\/p>\n KMT iktidarlar\u0131 d\u00f6neminde, \u00f6zellikle de 2008 y\u0131l\u0131ndan itibaren ana kara \u00c7in\u2019le ticari i\u015fbirli\u011fi anla\u015fmalar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 DPP y\u00f6netimince Ada\u2019n\u0131n \u00c7in\u2019e olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131raca\u011f\u0131 ve bunun kom\u00fcnist \u00c7in y\u00f6netimince \u2018tek \u00c7in\u2019 projesi i\u00e7in bir manivela olarak kullan\u0131laca\u011f\u0131 endi\u015fesiyle dikkatle izleniyordu. Bu y\u0131l ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan se\u00e7imler sonras\u0131nda DPP\u2019nin iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmesi, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k s\u00f6yleminin \u00f6ne \u00e7\u0131kabilece\u011fi ihtimali \u00fczerine kom\u00fcnist \u00c7in y\u00f6netiminin Tayvan politikalar\u0131na daha yak\u0131ndan e\u011filmesine neden oluyor. Bununla birlikte, DPP\u2019nin bug\u00fcn Tayvan\u2019da \u00f6nc\u00fc bir siyasi g\u00fc\u00e7 haline geli\u015fi, ana kara \u00c7in\u2019le potansiyel gerginli\u011fi art\u0131rmas\u0131 kadar, iki taraf\u0131n siyasi ili\u015fkileri s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir k\u0131lmay\u0131 sa\u011flayacak yeni imk\u00e2nlar\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na da olanak tan\u0131yabilir.<\/p>\n \u00c7in nezdinde Tayvan<\/strong><\/p>\n Hong Kong\u2019un 1997 y\u0131l\u0131nda \u0130ngiliz y\u00f6netiminden \u00c7in\u2019e devredilmesinin ard\u0131ndan \u00c7in y\u00f6netimi Tayvan\u2019la da ili\u015fkileri benzer bir boyuta ta\u015f\u0131ma d\u00fc\u015f\u00fcncesinde ve bunu kimi zaman g\u00fc\u00e7 kullanarak da olsa ger\u00e7ekle\u015ftirebilece\u011fini s\u0131kl\u0131kla dile getiriyor. \u00d6yle ki, bundan \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce, \u00c7in Devlet Ba\u015fkan\u0131 \u015ei \u00c7inping Tayvan\u2019la ili\u015fkilerin daha fazla bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemeyece\u011fini s\u00f6yleyerek ana k\u0131ta \u00c7in ve Taipei Adas\u0131 aras\u0131nda organik bir siyasi ba\u011f\u0131n tesis edilmesinin \u00f6nemine dikkat \u00e7ekiyordu. Otonom bir yap\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lmakla birlikte, Hong Kong siyasetinde \u00c7in\u2019in belirleyici rol oynamas\u0131 ve son birka\u00e7 y\u0131ld\u0131r siyasi haklar, demokratikle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerine m\u00fcdahale, Tayvan y\u00f6netiminin ve halk\u0131n\u0131n \u00c7in\u2019le ili\u015fkilerde temkinli olmay\u0131 elden b\u0131rakmamas\u0131 \u015feklinde kar\u015f\u0131l\u0131k buluyor. Bununla birlikte, Tayvan\u2019da bu y\u0131l ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan se\u00e7imlerde iktidar\u0131 ele ge\u00e7iren DPP\u2019nin temelde ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k yanl\u0131s\u0131 s\u00f6ylemi a\u00e7\u0131k\u00e7a dillendirmemekle birlikte, \u00c7in\u2019le ili\u015fkilerin \u015fekillendirilmesinde \u2018\u015farts\u0131z\u2019 masaya oturma arg\u00fcman\u0131n\u0131 yinelemesine, \u00c7in\u2019in ise bunu egemenlik sahas\u0131na bir tehdit kabul etmesine yol a\u00e7\u0131yor. Bu noktaya nas\u0131l gelindi\u011fine k\u0131saca bakmakta fayda var.<\/p>\n 1992 Konsens\u00fcs\u00fc ya da Stat\u00fckonun olu\u015fumu<\/strong><\/p>\n \u00c7in-Tayvan anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde zaman zaman gerginle\u015fmesine ve hatta s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fma riskinin y\u00fckselmesine ra\u011fmen, iki farkl\u0131 siyasi yap\u0131 \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kan \u2018\u00c7in\u2019in ili\u015fkilerinin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir k\u0131l\u0131nmas\u0131nda anahtar unsur ise \u20181992 konsens\u00fcs\u00fc\u2019 oldu. Yaz\u0131l\u0131 bir anla\u015fmaya dayanmayan, bu \u00e7er\u00e7evede asl\u0131nda somut bir varl\u0131\u011f\u0131 da bulunmayan, aksine s\u00f6zl\u00fc ifadeler ve teyitlere dayal\u0131 bu \u2018konsens\u00fcse\u2019 iki taraf da s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flanm\u0131\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bu konsens\u00fcs\u00fcn do\u011furdu\u011fu \u2018stat\u00fcko\u2019, \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7erek bir anlamda kurtar\u0131c\u0131 i\u015flevi g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n \u00c7in ve Tayvan siyasi yap\u0131lar\u0131n\u0131 temsil etti\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclen \u2018yar\u0131 resmi\u2019 unsurlar aras\u0131nda 3 Kas\u0131m 1992 tarihinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonras\u0131nda var\u0131lan \u2018konsens\u00fcs\u2019, iki taraf taraf\u0131ndan farkl\u0131 \u015fekilde yorumlan\u0131yor. Ana kara \u00c7in y\u00f6netimi \u2018tek \u00c7in\u2019 kavram\u0131 ile Taipei Adas\u0131\u2019n\u0131n \u00c7in\u2019e ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ve \u00f6zerk bir y\u00f6netim b\u00f6lgesi olabilece\u011fine at\u0131fta bulunuyor. Bu ba\u011flamda Pekin y\u00f6netimi, Tayvan\u2019\u0131 t\u0131pk\u0131 Hong Kong\u2019un bug\u00fcn geldi\u011fi y\u00f6netim sistemiyle \u00f6zde\u015fle\u015ftirme yanl\u0131s\u0131 bir siyasi duru\u015f sergilemekle, \u2018tek \u00c7in\u2019 kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda Taipei Adas\u0131\u2019n\u0131 kendi siyasi egemenlik sahas\u0131 olarak addetmesine sebep oluyor. Bu ba\u011flamda, \u00c7in\u2019in resmi yay\u0131n organ\u0131 \u2018global times\u2019da da dile getirildi\u011fi \u00fczere, 1992 konsens\u00fcs\u00fcn\u00fc bo\u011faz\u0131n iki yakas\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131n s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flayan bir anla\u015fma olarak de\u011ferlendirmesi de bu \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131nmay\u0131 hak ediyor. Taipei y\u00f6netimi ise, ad\u0131na \u00c7in denilen devletin modern d\u00f6nemdeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, i\u015fte bug\u00fcn de kutlanmas\u0131na vesile olan 1911 y\u0131l\u0131ndaki geli\u015fmeyle ba\u015flatarak, \u2018Tek \u00c7in\u2019 yanl\u0131s\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc temsil ediyor.<\/p>\n \u00d6yle ki, o g\u00fcnden bu yana her iki siyasi y\u00f6netim de \u2018anla\u015fmazl\u0131k \u00fczerine anla\u015ft\u0131\u011f\u0131\u2019 izlenimi vererek bir anlamda olu\u015fan bu stat\u00fckonun devam\u0131n\u0131 ge\u00e7ici bir avantaj olarak tel\u00e2kki ediyor. \u00d6te yandan, 1992 konsens\u00fcs\u00fcn\u00fcn 1949\u2019dan 1970\u2019lere de\u011fin Tayvan\u2019a a\u00e7\u0131k destek sunan, ancak \u00c7in\u2019le yak\u0131nla\u015fmas\u0131na ra\u011fmen, Taipei adas\u0131n\u0131n mevcut siyasi rejiminin devam\u0131 noktas\u0131nda pek de taviz vermeyen ABD y\u00f6netimi i\u00e7in de bir rahatlama imk\u00e2n\u0131 tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Do\u011fu \u00c7in denizinde ana kara \u00c7in ve Taipei adas\u0131n\u0131n \u2018bir stat\u00fcko\u2019 \u00fczerinde anla\u015fmas\u0131, ABD y\u00f6netiminin en az\u0131ndan \u00c7in\u2019le daha az \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 bir ili\u015fkiye sevk ederken, enerjisini de \u015fu veya bu \u015fekilde b\u00f6lgedeki di\u011fer sorunlara vermesine yol a\u00e7\u0131yor. Tayvan\u2019da bu y\u0131l yap\u0131lan se\u00e7imler \u00f6ncesinde Singapur\u2019da \u2018gayr\u0131 resmi\u2019 s\u0131fat\u0131yla biraraya gelen \u00c7in devlet ba\u015fkan\u0131 \u015ei \u00c7inping ile d\u00f6nemin Tayvan devlet ba\u015fkan\u0131 Ma Ying-jeou 66 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre zarf\u0131nda \u00fcst d\u00fczey devlet y\u00f6neticilerinin ilk kez el s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131 olarak g\u00fcndemde yer i\u015fgal etmi\u015fti.<\/p>\n 1911 ayaklanmas\u0131ndan sonra ana kara \u00c7in\u2019de ortaya \u00e7\u0131kan ideolojik ayr\u0131\u015fman\u0131n geldi\u011fi nokta \u00c7in ve Tayvan olarak iki farkl\u0131 siyasi yap\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 oldu. Aradan ge\u00e7en bir y\u00fczy\u0131l\u0131n ard\u0131ndan \u2018\u00c7in\u2019i temsil noktas\u0131nda \u015fu veya bu \u015fekilde ortada iki siyasi rejim bulunuyor. Bu iki yap\u0131n\u0131n, stat\u00fcko belirleyici olarak addedilen 1992 konsens\u00fcs\u00fcn\u00fc yeni d\u00f6nemde ne \u015fekilde yap\u0131land\u0131racaklar\u0131 ise, b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel ba\u011flamda kar\u015f\u0131l\u0131k bulacak \u00f6nemli bir geli\u015fme olacakt\u0131r.<\/p>\n