\u0130leti\u015fimin \u00e7e\u015fitlendi\u011fi, ara\u00e7lara ula\u015f\u0131m\u0131n kolayla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve hemen her \u015feyin yeniden tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdeyiz. Kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131na bak\u0131\u015f da bu minvalde g\u00fcncelleniyor. Matbu gazetelerin tarihe kar\u0131\u015faca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcn\u00fcn s\u0131k\u00e7a dillendirildi\u011fi bu d\u00f6nemde, yak\u0131n tarihte \u00e7ok etkili olmu\u015f bir gazeteye dair k\u0131ymetli bir akademik \u00e7al\u0131\u015fma yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n
\u0130bn Haldun \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kan \u00e7al\u0131\u015fmada Dr.\u00a0Mehmet \u00d6zay, Do\u00e7. Dr. Adem Efe ve Dr. Ekrem Salt\u0131k\u2019\u0131n imzalar\u0131 bulunuyor.<\/p>\n
Biz de Dr. Mehmet \u00d6zay ile bu akademik \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ve A\u00e7e\u2019yi konu\u015ftuk .<\/p>\n
M\u00fccerret okumalar dileriz\u2026<\/p>\n
Bu soruya birka\u00e7 a\u00e7\u0131dan cevap vermek m\u00fcmk\u00fcn. \u0130lki, Basiret gazetesi, sivil bir inisiyatifle ortaya \u00e7\u0131kan bir yay\u0131n organ\u0131 olmas\u0131yla \u00f6nem ta\u015f\u0131yor. Sahibi ve yay\u0131nc\u0131s\u0131 Ali Efendi nezaretinde, g\u00f6rece uzun bir d\u00f6nem diyebilece\u011fimiz, yani 1870-1879 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yay\u0131n yap\u0131yor. Buna il\u00e2ve olarak, \u00f6zellikle Ali Efendi\u2019nin atlatt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 badireler sonras\u0131nda, 1908 y\u0131l\u0131nda sadece 19 say\u0131 olmak \u00fczere, k\u0131sa bir s\u00fcre de olsa ikinci yay\u0131n d\u00f6nemi bulunuyor.<\/p>\n
Ali Efendi\u2019nin ve yay\u0131n kadrosundaki isimlerin Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda olan biten geli\u015fmelerin yan\u0131 s\u0131ra, Avrupa k\u0131tas\u0131 ve \u00f6zellikle Sumatra Adas\u0131 gibi g\u00f6rece uzak bir \u0130slam co\u011frafyas\u0131ndaki geli\u015fmeleri ele alabilecek entelekt\u00fcel birikim ve kayg\u0131 ile \u0130slami hassasiyet ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131 ifade edebiliriz.<\/p>\n
Bunun bir ifadesi olarak, Basiret \u00f6nemli bir rol oynayarak, d\u00f6neminin di\u011fer yay\u0131n organlar\u0131ndan farkl\u0131 olarak, A\u00e7e topraklar\u0131ndaki Hollanda Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zellikle ilk iki, iki bu\u00e7uk y\u0131l boyunca yer veriyor. Gazete, sava\u015fla ilgili geli\u015fmeleri vermesinin yan\u0131 s\u0131ra, A\u00e7e topraklar\u0131nda \u0130slamla\u015fma s\u00fcreci, \u00f6rne\u011fin 13. y\u00fczy\u0131l gibi erken d\u00f6nem site devletleri ba\u011flam\u0131nda Sumatra Adas\u0131\u2019ndaki geli\u015fmeler ve o topluma dair bilgilendirici yay\u0131nlar\u0131yla da \u00f6nemli bir i\u015flev g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n
Bu haberlerin \u00fc\u00e7 temel kayna\u011fa dayand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz:<\/p>\n
a)yabanc\u0131-bas\u0131nda \u00e7\u0131kan haberler<\/p>\n
b)A\u00e7e\u2019den gelen el\u00e7i ve b\u00f6lgeden g\u00f6nderildi\u011fi ifade edilen mektuplar<\/p>\n
c)gazetenin yay\u0131n politikas\u0131n\u0131 da yans\u0131tan editoryal yorumlar.<\/p>\n
\u0130kincisi, sadece Osmanl\u0131 devleti s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile kalmay\u0131p, Avrupa\u2019da ve k\u0131smen do\u011fu\u2019daki \u00f6nemli yay\u0131n organlar\u0131n\u0131 takip ederek bu co\u011frafyalardaki geli\u015fmeleri izleyebilmesi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bu \u00e7er\u00e7evede Osmanl\u0131 y\u00f6netimine birtak\u0131m yeni politikalar \u00f6nerebilmesi ve bu y\u00f6nde \u0131srarc\u0131 olabilmesidir.<\/p>\n
Bu son hususla ilgili olarak, \u2018Basiret ve Direni\u015f\u2019 kitab\u0131na konu olan, A\u00e7e topraklar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen Hollanda Sava\u015f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, d\u00f6nemin Osmanl\u0131 y\u00f6netimini aktif tav\u0131r alma ve A\u00e7e devletinin ve halk\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 koruma konusunda y\u00f6nlendirici oluyor. Bu ba\u011flamda, Basiret\u2019in \u0130slam Birli\u011fi (\u0130ttihad-\u0131 \u0130slam<\/em>) \u00e7izgisi takip etti\u011fini s\u00f6ylemek abart\u0131 olmayacakt\u0131r.<\/p>\n Tabii, bu s\u00fcre\u00e7te, Basiret gazetesi sahibi ve yay\u0131n heyetince 1873 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda A\u00e7e devletini temsilen Osmanl\u0131 ba\u015fkentini ziyaret eden ve yakla\u015f\u0131k sekiz, dokuz ay gibi uzunca bir s\u00fcre burada kalan, ba\u015flar\u0131nda Abdurrahman ez-Zahir\u2019in bulundu\u011fu el\u00e7i heyetinin varl\u0131\u011f\u0131ndan haberdar olundu\u011fu, g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin izlendi\u011fi, taleplerinin dinlendi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Bu d\u00f6nemde, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Avrupa\u2019daki \u00e7e\u015fitli devletlerle olan ili\u015fkileri ve bu ili\u015fkilerin Osmanl\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zellikle ekonomik ve askeri anlamda gerileme s\u00fcreci ya\u015famas\u0131yla geli\u015fen ba\u011flam\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Basiret\u2019in \u0130stanbul\u2019daki Avrupa el\u00e7iliklerinden gelecek siyasi ele\u015ftirilerle ilgili kayg\u0131lar beslemeden yay\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmesi kayda de\u011fer bir durum diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n Bunun iki nedeni var. Birincisi, 2006 y\u0131l\u0131ndan itibaren yakla\u015f\u0131k on y\u0131l boyunca s\u00fcreklilik arz edecek \u015fekilde A\u00e7e\u2019de bulunmamla al\u00e2kal\u0131. Bu d\u00f6nem zarf\u0131nda, akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015ftirirken, bunun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de s\u00f6m\u00fcrge d\u00f6nemiyle ilgili alan olu\u015fturuyordu. S\u00f6m\u00fcrge sava\u015f\u0131 konusunu biraz daha iyi anlayabilmek i\u00e7in m\u00fcsaadenizle b\u00f6lgeyle ilgili k\u0131sa da olsa bir\u015feyler payla\u015fmakta fayda var.<\/p>\n 1945 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 il\u00e2n eden ve ad\u0131na Endonezya Cumhuriyeti dedi\u011fimiz ve geni\u015f bir co\u011frafyay\u0131 i\u00e7ine alan Tak\u0131madalar b\u00f6lgesi, ge\u00e7mi\u015fte farkl\u0131 sultanl\u0131klar, site devletleri \u015feklinde bir siyasi varl\u0131k g\u00f6steriyordu. A\u00e7e Dar\u00fcsselam Sultanl\u0131\u011f\u0131 da 16. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda kurulmas\u0131 ve 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131na kadar siyasi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmesiyle hem geni\u015f Malay d\u00fcnyas\u0131nda hem de \u0130slam tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n Bu y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda b\u00f6lgenin \u00e7e\u015fitli s\u00f6m\u00fcrgecilik s\u00fcre\u00e7lerine konu oldu. Bu ba\u011flamda, Hollanda Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 da, 1641 y\u0131l\u0131nda Cava Adas\u0131\u2019nda Hollanda Do\u011fu Hint s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimini hayata ge\u00e7irirken g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin \u00f6zellikle, 19. y\u00fczy\u0131lda geni\u015fleme s\u00fcrecinde zamanla Sumatra Adas\u0131\u2019n\u0131n g\u00fcneyinden yani, Palembang\u2019dan ba\u015flayarak kuzeye do\u011fru yay\u0131lmas\u0131yla y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren A\u00e7e topraklar\u0131na dayanmas\u0131 A\u00e7e devleti i\u00e7in bir varolu\u015f m\u00fccadelesi anlam\u0131na geliyordu.<\/p>\n 26 Mart 1873 tarihinde s\u00f6m\u00fcrge donanma g\u00fc\u00e7leri vas\u0131tas\u0131yla A\u00e7e topraklar\u0131na n\u00fcfuz eden Hollanda s\u00f6m\u00fcrge ordusunun ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 istila, t\u00fcm maddi olumsuzluklara ve hatta i\u00e7 siyasi b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fc\u011fe ra\u011fmen, d\u00f6nem d\u00f6nem \u00f6ne \u00e7\u0131kan liderler etraf\u0131nda birle\u015fen A\u00e7eliler taraf\u0131ndan uzun bir d\u00f6neme yay\u0131lan m\u00fccadeleye konu oldu.<\/p>\n S\u00f6z konusu bu m\u00fccadele, de\u011fi\u015fik evrelerde ger\u00e7ekle\u015firken, b\u00f6lge tarih\u00e7ileri bu s\u00fcreci otuz, k\u0131rk ve\/ya yakla\u015f\u0131k yetmi\u015f y\u0131l s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne dikkat \u00e7ekerler. Hollanda Krall\u0131\u011f\u0131 ise, d\u00f6nemin sultan\u0131 Muhammed Davud \u015eah\u2019\u0131n 1903 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda teslim olmas\u0131n\u0131 dikkate alarak, sava\u015f\u0131 otuz y\u0131l ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131r.<\/p>\n S\u00f6z konusu bu uzun erimli m\u00fccadele, ayn\u0131 zamanda bize s\u00f6m\u00fcrgecilik d\u00f6nemine ve sonras\u0131na dair \u00f6nemli veriler ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6yle ki, bu uzun sava\u015f d\u00f6nemi, Osmanl\u0131-A\u00e7e (Malay d\u00fcnyas\u0131 ili\u015fkileri) ili\u015fkileri; \u0130slam toplumlar\u0131 ve Bat\u0131; s\u00f6m\u00fcrgecilik ve modernle\u015fme; ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve ulus devlet gibi \u00e7e\u015fitli ba\u011flamlarda incelenmeyi hak etmektedir.<\/p>\n Bu noktada, A\u00e7e\u2019deki m\u00fccadelenin, Tak\u0131madalar\u2019\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde s\u00f6m\u00fcrge kar\u015f\u0131t\u0131 hareketler ve m\u00fccadelelere dayanak te\u015fkil etmesi ve hatta 1945 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n A\u00e7e merkezli olarak ne\u015fet edecek bir mahiyet kazanmas\u0131na de\u011fin bir siyasi etki silsilesinden bahsedilebilir.<\/p>\n T\u00fcm bunlar\u0131n ard\u0131ndan, A\u00e7e topraklar\u0131nda s\u00f6m\u00fcrge sava\u015f\u0131n\u0131n her boyutuyla ele al\u0131nmas\u0131nda fayda oldu\u011funa ku\u015fku yok. Bununla, s\u00f6z konusu bu geli\u015fmenin ele al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek istemiyorum. Ancak s\u00f6m\u00fcrgecilik (kolonyalizm), s\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 (post-kolonyalizm), yeni s\u00f6m\u00fcrgecilik (neo-kolonyalizm) vb. kavramlar\u0131n \u00fcretildi\u011fi ve bu teoriler geli\u015ftirildi\u011fi bir ortamda, \u0130slam toplumlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6rne\u011fin, Bat\u0131l\u0131lar gibi veya Bat\u0131l\u0131la\u015fm\u0131\u015f \u00e7evreler gibi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u011f\u0131zdan de\u011fil, bizzat bu toplumlar\u0131n kendi anlat\u0131lar\u0131 ve s\u00f6ylemleri \u00fczerinden ele almak gerekmektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n da b\u00f6ylesi bir gayeye matuf olarak ortaya konuldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n Bu soruya prensip olarak evet demek m\u00fcmk\u00fcn. \u00d6yle ki, Hollanda Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n Basiret gazetesinde ele al\u0131nmas\u0131 konusu \u00f6ncelikle akademik bir makale yay\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek g\u00fcndeme gelmi\u015fti. K\u0131ymetli bir yay\u0131nc\u0131n\u0131n bunu kitap yay\u0131n\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi \u00f6nerisi sonras\u0131nda, i\u00e7erik biraz geni\u015fletilmek suretiyle \u0130bn Haldun \u00dcniversitesi yay\u0131nlar\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu.<\/p>\n Temelde bu \u00e7al\u0131\u015fma ile amac\u0131m\u0131z, s\u00f6z konusu s\u00f6m\u00fcrge sava\u015f\u0131n\u0131n Basiret gazetesinde nas\u0131l ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymakt\u0131. \u0130\u00e7indekiler b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki ba\u015fl\u0131klardan da g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, daha \u00e7ok m\u00fccadelenin farkl\u0131 boyutlar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131. Bu ba\u011flamda, s\u00f6z konusu bu alt ba\u015fl\u0131klar\u0131n bile temelde geli\u015ftirilmeye matuf \u00f6nemli hususlar diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ayr\u0131ca, Basiret gazetesinde konuyla ilgili ula\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z n\u00fcshalar bulunuyor. \u015eayet n\u00fcshalara ula\u015fmam\u0131z ve bunlarda konuyla ilgili verilerin olmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n geni\u015fletilmesi anlam\u0131 ta\u015f\u0131yacakt\u0131r.<\/p>\n Bu vesileyle, Basiret Gazetesi\u2019nin genel anlamda ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir doktora tezi var. RT\u00dcK Ba\u015fkan\u0131 Say\u0131n Prof. Dr. \u0130lhan Yerlikaya\u2019n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n, 1994 y\u0131l\u0131nda Van Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc Y\u0131l \u00dcniversitesi taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan XIX. Y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 Siyasi Hayat\u0131nda Basiret Gazetesi ve (Pencermenizm, Panislamizm, Panslavim ve Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k Fikirleri) ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmakta fayda var.<\/p>\n A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 bu etki son derece bariz\u2026 Basiret\u2019in ilk yay\u0131n\u0131n 1870\u2019de oldu\u011fu ve aradan 140 y\u0131la varan bir s\u00fcrenin ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, biz bug\u00fcn Basiret \u00fczerinden hem Osmanl\u0131 bas\u0131n\u0131n\u0131 hem de g\u00f6rece uzak bir diyar olan Sumatra Adas\u0131\u2019nda bir \u0130slam devleti ve toplumunun s\u00f6m\u00fcrgecilik kar\u015f\u0131s\u0131ndaki m\u00fccadelesini \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n Hatta ve hatta, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n son birka\u00e7 on y\u0131l\u0131na damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015f ve Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin bir anlamda varl\u0131k m\u00fccadelesinde \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u2018\u0130ttihad-\u0131 \u0130slam\u2019 politikas\u0131n\u0131 tercih etmesi ve \u015fekillenmesinde bu yay\u0131n organ\u0131n\u0131n hakk\u0131n\u0131n verilmesi gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n \u00a0<\/strong>\u00d6\u011frenme mi yoksa enformasyon ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bo\u011fulmak m\u0131 diyelim bilemiyorum, ancak i\u00e7inde bulundu\u011fumuz d\u00f6nemdeki geli\u015fmeleri farkl\u0131 \u015fekilde yorumlamak m\u00fcmk\u00fcn. Burada ayr\u0131ca, \u2018enformasyon\u2019 ile \u2018bilgi\u2019, g\u00f6z atma ile \u00f6\u011frenme aras\u0131ndaki fark\/lar hususunda konu\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn olsa da, \u015fu anki konumuz buna elvermiyor.<\/p>\n Yukar\u0131da A\u00e7eli el\u00e7ilerin Osmanl\u0131 ba\u015fkentindeki varl\u0131\u011f\u0131na ve bunun Basiret gazetesinin yay\u0131nlar\u0131na etkisi konusuna de\u011finme f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftum.<\/p>\n Benzer bir husus g\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7in de ge\u00e7erli. Mevcut ileti\u015fimin imk\u00e2nlar\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 maddi kolayl\u0131k bir anlam ta\u015f\u0131makla beraber, yerinde olmak, kar\u015f\u0131la\u015fmak, konu\u015fmak, do\u011frudan y\u00fczle\u015fmek gibi eylemlerin \u00f6nemini yitirmedi\u011fi, aksine belki de daha da anlaml\u0131 hale geldi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n Bu anlamda, M\u00fcsl\u00fcman toplumlar\u0131n\u0131n birbirlerini anlamada ve ba\u011flar\u0131n\u0131 kuvvetlendirmede d\u00fcn oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de Kutsal Topraklar\u2019\u0131n i\u015flevinin yan\u0131 s\u0131ra, \u0130slam co\u011frafyalar\u0131na y\u00f6nelik ilginin fiziki olarak da artmas\u0131nda fayda m\u00fcl\u00e2haza ediyorum.<\/p>\n\n
\n
\n
\n
\n